اهداف ترکیه در تهاجم به سوریه

 سیامک کاکایی: عضو هیئت تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل

گزارش چهل و پنجمین نشست علمی گروه مطالعات روابط بین الملل

ترکیه چهارشنبه 9 اکتبر با حمله نظامی به شمال سوریه سرانجام تهدیدهای خود را عملی کرد و در جریان عملیاتی به نام "چشمه صلح" مناطق تحت کنترل شبه نظامیان کرد درسوریه را هدف حمله قرار داد. آنکارا مدعی است مناطق مرزی جنوب ترکیه به واسطه حضور یگان‌های مدافع خلق به گذرگاهی تروریستی تبدیل شده است .
اردوغان از مدت‌ها پیش تهدیدهای مستمری مبنی بر انجام عملیات نظامی در شمال سوریه و مناطقی که کردها مستقر هستند، انجام داد و بین امریکا و ترکیه بگو مگوهایی برای استقرار یک منطقه امن برقرار بود، اما به اجماعی نرسیدند و در نتیجه ترکیه اقدام به مداخله نظامی در شمال سوریه کرد .انجام حمله نظامی به سوریه در شرایطی که امریکایی‌ها اعلام کردند نیروهای خود را از آن منطقه خارج خواهند کرد و همچنین واکنش بین‌المللی به این موضوع، نوعی مماشات به حساب می اید. این رفتار امریکا توافق احتمالی بین انکارا و واشنگتن خبر می‌دهد به خصوص که در نشست فوق‌العاده شورای امنیت که برای بررسی موضوع حمله ترکیه به سوریه برقرار شده بود، آمریکا موافق صدور بیانیه‌ای در محکومیت ترکیه نبود .
ترکیه در چارچوب ملاحظات امنیتی و سیاسی که نسبت به شمال سوریه دارد . بنا براعلام اردوغان و دیگر مقامات ترکیه هدف ازاین عملیات را مقابله با تروریست‌های آن منطقه‌ای شامل یگانهای کرد مدافع خلق موسوم به " ی پ گ" و نیروهای وابسته به " پ. ک. ک " اعلام کردند . به علاوه استقرارامنیت در نواحی مرزی ترکیه و استقرار پناهندگان یا آوارگان سوری در داخل سوریه اهداف دیگر انجام عملیات "چشمه صلح " عنوان شده است .
عملیات موسوم به چشمه صلح شباهت زیادی به عملیات نظامی حدود دو سال پیش ترکیه درعفرین دارد این عملیات که عملیات شاخهٔ زیتون نام گرفت در۲۰ ژانویه ۲۰۱۸ توسط ارتش ترکیه انجام شد . هدف ازاین عملیات نابودی گروههای تروریستی اعلام شد و طی آن تهاجمی علیه مواضع چندین گروه کرد از جمله یگان‌های مدافع خلق، حزب اتحاد دموکراتیک، حزب کارگران کردستان و نیروهای دموکراتیک سوریه دراطراف شهر عفرین انجام شد
تصمیم ترکیه به عملیات شاخه زیتون هنگامی اتخاذ شد که آمریکا از تشکیل یک «نیروی مرزبانی» جدید 30 هزار نفری در مرزهای سوریه با ترکیه و کرانهٔ شرقی فرات خبر داد. این موضوع موجب خشم ترکیه شد . اردوغان هشدار داد: اگر در عفرین تروریست‌ها تسلیم نشوند، آنجا را بر سرشان خراب خواهیم کرد. رئیس‌جمهور ترکیه، همچنین گفت "عملیات ما نه برای اشغال عفرین، بلکه جهت پاکسازی آن از تروریست‌ها و ایجاد منطقه امن برای صاحبان اصلی‌اش است."
برخی از ناظران در بیان شرایط پدید آمده در شمال سوریه به نقد رویکرد احزاب کردی و به خصوص پ. ی .د پرداختند، به این شکل که اقدامات و رفتار سال های اخیر آنها درسوریه دستخوش بحران ، زمینه‌ساز دخالت‌های بیرونی و کشمکش‌ها در شمال این کشورشده است. ظاهرا حضور آمریکایی‌ها در شمال سوریه موجب نوعی دلخوشی به وعده‌هایی از سوی گروهای کرد سوریه شد .
واکنش ها به تهاجم ترکیه به شمال سوریه :
مداخله نظامی ترکیه درشمال سوریه با واکنش‌های بین‌المللی و منطقه‌ای مواجه شد . به خصوص اروپایی‌ها واکنش‌های جدی‌تر نشان دادند و درمنطقه ایران به انتقاد از حمله ترکیه پرداخت . وزارت امورخارجه جمهوری اسلامی ایران اعلام کرده ترکیه باید عملیات را متوقف کند و نیروهای خود را ازسوریه خارج کند . هرچند که اعتراض به دخالت نظامی ترکیه درسوریه به نشست شورای امنیت سازمان ملل انجامید ، اما مماشات با این مساله از سوی برخی اعضا مانع از صدور بیانیه درمحکومیت حمله شد. از طرف دیگر، مواضع و سیاست های آمریکا در قبال کردهای سوریه قابل تامل بوده است . دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا با اعلام خروج نیروهای آمریکایی از سوریه ، حضور نظامیان آمریکا در سوریه را امری مضحک خواند و گفت چه ضرورتی دارد آمریکا هزینه اضافی برای حضور در خاورمیانه متحمل شود . به علاوه ترامپ در پاسخ به انتقادها نسبت به بی اعتنایی واشنگتن کردهای سوریه که متحد آمریکا به حساب می آمدند، گفت : مگر کردها در جنگ جهانی دوم آمریکا را یاری داده اند که اکنون واشنگتن بخواهد ازآنها دربرابر حمله ترکیه محافظت کند . درمقابل گروههای کرد سوری این رفتار آمریکا را نوعی پشت کردن به وعده‌ هایی خواندند که به کردهای سوریه داده بودند.
درداخل ترکیه به استثنای حزب دموکراتیک خلق ها که طرفدار کردهای این کشور است و به شدت از سیاست آنکارا انتقاد کرده بود ، یک شبه اجماعی از سوی گروه‌ها و جریانات داخلی نسبت به اقدام نظامی ترکیه درشمال سوریه وجود آمده است.
رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه یک روز پس از حمله این کشور به سوریه دردفتر مرکزی حزب عدالت و توسعه درآنکارا و درنشست با روسای استانی حزب ، نسبت به کشورهایی که از عملیات موسوم به "چشمه صلح" انتقاد کردند ، به شدت واکنش نشان داد .
"اردوغان در این باره چنین گفت : ما عملیات چشمه صلح را آغاز کرده ایم و معتقدیم در شرق فرات همچون سایر عملیات ها موفق خواهد شد. هدف ترکیه کمک و حمایت ازوحدت وتمامیت ارضی سوریه است . نگرانی ما با سازمان های تروریستی مانند داعش ،" پ ی د" و " ی پ گ " است که سوریه را اشغال می کنند . ترکیه هرگز انتقاد از این عملیات را نمی پذیرید . عربستان سعودی ابتدا درآینه نگاه کند. چه کسی یمن را به چنین روزی در آورد؟ عربستان اول باید به حساب خود درباره یمن بپردازد . شما یمن را ویران کردید. شما حق ندارید در باره وحدت سوریه با ما حرف بزنید .
اردوغان با انتقاد تند از اتحادیه اروپا گفت ، " عملیات ترکیه در سوریه عملیات اشغال نیست ، اما اگر سعی می کنید عملیات ما را به عنوان اشغال توصیف کنید ، کاررا آسان تر می کنید و ما درها را باز می کنیم و 3.6 میلیون پناهنده را برای شما می فرستیم
توافقی که از راه رسید :
نیروهای دموکراتیک شمال و شرق سوریه” 13 اکتبر 2019 میلادی با میانجیگری روسیه برای استقرار ارتش سوریه درمناطق مرزی شمال این کشور وبه منظور مقابله با عملیات اشغال ترکیه درمنطقه توافق کردند. طبق این توافق مسئولیت امنیت مرزها به عهده نیروهای ارتش خواهد بود . نیروهای دموکراتیک سوری در سال 2014 میلادی جنگ با تروریسم داعش را آغاز و مناطق تل ابیض، رقه، دیرالزور و منبج را از داعش پاکسازی کرد. درنهایت در 23 مارس 2019 در جنگ با داعش پیروزی نهایی را بدست آورد. نیروهای دموکراتیک سوری هرگز کشورهای همسایه و به ویژه ترکیه را تهدید نکرد. اما دولت ترکیه نیروهای دموکراتیک سوری را به تروریسم متهم کرده است
نیرو‌های دمکراتیک سوریه با انتشار بیانیه‌ای اعلام کردند این توافق به آن‌ها کمک خواهد کرد با تجاوز ترکیه مقابله کنند و مناطق تحت اشغال ارتش ترکیه و نیرو‌های سوری تحت حمایت آن‌ها را آزاد کنند.
توافق دولت دمشق با کرد‌های سوریه را باید نقطه تحولی دررابطه با مساله تهاجم ترکیه به شمال سوریه به حساب آورد.
این توافق با توجه به شرایط پیش آمده موضوعی دورازانتظار نبود. مناطق کردنشین سوریه درسال‌های گذشته تحت تاثیر حوادث داخل این کشور یک حالت شبه خودگردانی به خود گرفت. همان زمان هم نوعی توافق نانوشته بین کردها و دولت دمشق شکل گرفت که نیرو‌های ارتش خارج و کرد‌ها مناطق شمالی را اداره و در برابر تروریست‌ها محافظت کردند. دراین دوران تنشی بین ارتش سوریه و کرد‌ها پدید نیامد
اما دراین میان با ورود و حضورآمریکا دربرخی مناطق کردنشین سوریه وسمت و سو دادن به تقابل کرد‌ها با داعش عملا شکاف بین کرد‌ها و دولت بیشترشد. هنگامی که درنتیجه تحولات میدانی درسوریه که شرایط به نفع بازگشت حاکمیت ملی تغییر یافت ، مناطق کردنشین از جمله مناطقی بود که همچنان دوراز حاکمیت دولت بود. یکی از دلایل این مساله همین حضور نیرو‌های آمریکایی و همکاری آن‌ها با کرد‌ها بود . پس از مطرح شدن مساله خروج نیرو‌های آمریکایی از سوریه ، این پرسش پیش آمد که آیا زمان بازگشت مناطق کردنشین سوریه به حاکمیت دولت دمشق فرا نرسیده است؟ با توجه به اینکه تهاجم ترکیه به شمال سوریه عمدتا کرد‌ها را هدف قرار داده است از همان روز‌های اول رایزنی کرد‌ها با دولت سوریه آغاز شد. اما درآینده چارجوب توافق بین دولت و کردها و چگونگی اداره مناطق کردنشین سوریه موضوع مهم و تعیین کننده ای است که بخشی از آن شاید در چارچوب تدوین قانون اساسی جدید سوریه مشخص و تعیین گردد که البته توافق نهایی هم چندان آسان نخواهد بود . در این بین نقش قدرت‌های بزرگ و بازیگران منطقه ای را نباید نادیده گرفت. اینکه روسیه، آمریکا، اروپا و دولت‌های خاورمیانه در این باره چه موضعی خواهند گرفت در روند همکاری کرد‌ها و دولت سوریه تاثیر گذاراست
آتش بس!
اعلام خروج نیرو‌های آمریکایی از شمال سوریه پس از تماس تلفنی اردوغان با ترامپ، به عنوان چراغ سبز آمریکا برای عملیات نظامی ترکیه درخاک سوریه تعبیر شد. مظلوم عبدی، فرمانده نیرو‌های دمکراتیک سوریه این اقدام آمریکا را "خنجری از پشت" نامید . بی اعتنایی آمریکا به وضعیت کردهای سوری متعهد خود با انتقادهایی درعرصه جهانی و حتی درداخل آمریکا مواجه شد و باز پیشینه رفتار سیاسی آمریکا در استفاده ابزاری از برخی گروهها و از جمله کردها درمیان تحلیل محافل و رسانه ها مطرح شد . پس از آن بود که ترامپ ترکیه را تهدید به اعمال تحریم کرد و خواستار توقف جنگ شد. ترامپ ناگزیر شد تا مایک پنس معاون خود به همراه پمپئو وزیر خارجه را به آنکارا بفرستد تا اردوغان را از ادامه جنگ بازدارند . در نتیجه دیدار آنها بارئیس جمهوری ترکیه موافقتنامه ای 13 بندی بین آمریکا و ترکیه برای آتش بس موقت حاصل شد .
بندهایی از این توافقنامه شامل موارد ذیل است .
1-آمریکا و ترکیه بر روابط خود با یکدیگر به عنوان دو متحد در ناتو تأکید می کنند. آمریکا نگرانی های امنیتی و مشروع ترکیه را در مورد مرزهای جنوبی این کشور درک می کند
2-آمریکا و ترکیه در مورد اینکه عملیات مبارزه با تروریسم باید تنها تروریست ها, مخفی گاه ها, پناه گاه ها, مواضع, تسلیحات, خودروها و تجهیزات آنها را هدف قرار دهد, توافق دارند
3-ترکیه پایبندی خود را به تضمین سلامت و رفاه ساکنان همه مناطق مسکونی در منطقه امن تحت سیطره نیروهای این کشور اعلام و مجددا تأکید می کند نهایت تلاش خود را به کار می گیرد تا غیر نظامیان و زیر ساخت های غیر نظامی در این منطقه آسیب نبینند.
4- دو طرف بر اهمیت ایجاد منطقه امن به منظور بر طرف کردن نگرانی های امنیت ملی ترکیه که شامل جمع آوری مجدد سلاح نیروهای یگان مدافع خلق, از کار انداختن استحکامات و برچیده شدن همه مواضع نظامی و جنگی آنان است, تأکید می کنند .
5-ترکیه عملیات "چشمه صلح" را متوقف خواهد کرد تا یگان های مدافع خلق نیروهای خود را در 120 ساعت از منطقه امن خارج سازد. عملیات چشمه صلح پس از پایان این عقب نشینی متوقف خواهد شد .
متن توافقنامه اردوغان و پنس عمدتا در برگیرنده خواسته های ترکیه در شمال سوریه است . توافقی که حتی با انتقادهای داخلی در آمریکا و به خصوص از سوی دموکرات ها مواجه شد .نانسی پلوسی رئیس دمکرات مجلس نمایندگان و چاک شومر رهبر اقلیت دمکرات سنای آمریکا توافق میان واشنگتن و آنکارا برای ترک مخاصمه موقت در شمال سوریه را «دروغین» دانستند .رهبران دمکرات کنگره در بیانیه‌ای مشترک گفتند: این توافق اعتبار سیاست خارجی آمریکا را به طور جدی خدشه‌دار می‌کند و پیام خطرناکی به متحدان و دشمنان ما می‌فرستد که نمی‌توان به سخنان ما اعتماد کرد. رئیس جمهوری اردوغان هیچ امتیازی نداده، اما رئیس جمهوری ترامپ به او همه چیز داده است
در رسانه های ترکیه هم همین برداشت که اردوغان پیروز شده است ، بازتاب یافت . اما به نظرمی رسد که دولت ترامپ بازگشت دوباره به اختلافات ترکیه و کردهای سوریه و موافقت برای آتش بس را راهی جهت تحت تاثیر قرار دادن انتقادها ازرفتار ترامپ درقبال کردهای سوریه و باز گذاشتن روزنه ای برای دخالت های بعدی آمریکا در مساله سیاسی پیش روی سوریه مورد تحلیل و ارزیابی قرار داده اند .

اهداف بلند مدت:
ماهیت رفتار ترکیه در شمال سوریه درقالب دغدغه‌های امنیتی و سیاسی نسبت به تحرک کرد‌ها قابل طرح است. ترکیه هدف خود را مقابله با گروه‌های تروریسیتی و ایجاد یک منطقه امن اعلام کرده است. این رفتار سیاست خارجی ترکیه را می‌توان در قالب «سیاست تهاجمی» مورد تحلیل قرار داد . به آن مفهوم که سیاست خارجی ترکیه در سال های اخیررویکردی درگیرانه و تهاجمی درمناطق همجوار و از جمله درسوریه داشته است که آثار و پیامدهای آن همچنان بر محیط منطقه ای پیدا است .
البته این روش تهاجمی ترکیه در قبال سوریه تازگی ندارد . آنکارا پیش از این هم اقدام به مداخله نظامی در سوریه کرده است .حضور نظامی ترکیه در بخش هایی از غرب رود فرات وعملیات اشغال عفرین و مجموعه اقدامات ترکیه شکل دهی و تجهیز گروههای شورشی و تروریستی در جنگ علیه دولت سوریه در این چارچوب مورد تحلیل وبررسی است .
لشکرکشی ترکیه به مناطق اطراف خودش بی سابقه نیست. دردهه 1990 زمانی که درنحوه اداره کردستان عراق تغییراتی بوجود آمد و این منطقه درنتیجه خلاء حاکمیتی به مکانی برای استقرار و فعالیت کردهای مخالف ترکیه موسوم به پ ک ک تبدیل شد و ارتش ترکیه با عنوان مقابله با پ. ک. ک بار‌ها به شمال عراق لشکرکشی کرد
تفاوت عملیات اخیر ترکیه در شمال سوریه با عملیات دهه 1990 درشمال عراق این است که عملیات درشمال عراق تعقیب و گریز بود و به مرز‌های خودشان باز می‌گشتند، اما این عملیات با هدف استقرار است. در سال‌های گذشته حضور نیرو‌های ترکیه در غرب فرات منتهی به استقرار نظامی شد وهمین طور تصرف عفرین منجر به ادامه حضور نظامی ترکیه شد.
هدف ترکیه ازحمله به شمال سوریه ایجاد منطقه امن است . یعنی درحد فاصل مرز ترکیه تا نزدیک ۴۰ کیلومتر داخل خاک سوریه ، که قصد دارد پناهندگان سوریه را در آنجا مستقر کند. این وضعیت در آینده شرایطی پدید می‌آورد که هم بر نوع رابطه سوریه و ترکیه و تعاملات دو کشور وهم اینکه بر دموگرافی منطقه شمالی سوریه تاثیر می گذارد .اما تنش دیگر هنگامی پایدار خواهد ماند که ترکیه به دنبال حضور بلند مدت در مناظقی از شمال سوریه باشد ، زمینه سازبحران درآینده می گردد .
به طور کلی سیاست ترکیه درمناطق هم جوار درسال‌های اخیر یک رویکرد تهاجمی به خود گرفته و این رویکرد تهاجمی در رفتار و مشی دیپلماسی آنکارا پیدا است که تنها به سوریه محدود نمی شود و رگه هایی از این سیاست در برخورد ترکیه با عراق، یونان و قبرس مشاهده می شود .

 

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل