ترس عربستان(بخش پایانی)

زهرا شریف زاده عضو هیئت تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل

تا سال 2017 ، عربستان سعودی و امارات با مقاومت قطر روبرو بودند، آنچه آنها نداشتند بهانه ای برای شروع حرکت خود بودند، یعنی تا ماه می همان سال ، وقتی گزارش هایی در خبرنامه قطر ظاهر شد مبنی بر اینکه امیر قطر ، تمیم بن حمد آل ثانی ، ایران و حماس را ستایش می کند .هر چند امارات متحده عربی عنوان کرد هرگز فراموش نکنید که واشنگتن پست و مقامات اطلاعاتی آمریكا تأیید كردند كه این اخبار توسط هكرها ثبت شده است .

سلطنت های خشمگین عرب به سرعت جابجا شدند. تا 5 ژوئن2017 ، عربستان سعودی ، امارات متحده عربی و بحرین سفیران خود را از دوحه و مصر فراخواندند روز بعد ، دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریكا به این تیم پیوست و متعهد شد كه حمایت كامل خود از كوارت(این گروه چهار نفری) را انجام دهد. هر چند به عقیده " ركس تیلرسون گ، وزیر امور خارجه وقت و وزیر دفاع وقت "جیمز ماتیس" مبنی بر ضروری بودن قطر برای استراتژی واشنگتن در خاورمیانه ،ترامپ این گروه را ترک نمود. اما بهتر است  قبل از آنكه كوارتت لیستی از خواسته های خود را که شامل قطع روابط با همه سازمان های "تروریستی" ، خاموش کردن الجزیره  و  شبکه های وابسته به  آن و حذف حضور نظامی ترکیه  در  این کشور  است،را  صادر كنند قطر  موافقت كند. اما اینها خواسته هایی است که قطر هرگز آن را نمی پذیرفت ، با این وجود به دوحه 10 روز فرصت داد تا به آنها یا سایر کشورها ملحق شود. قطر انتخاب خود را انجام داد وتحت محاصره قرار گرفت.

نتیجه این محاصره این بود که درآمد گردشگری کاهش یافت و حدود 2 درصد از تولید ناخالص داخلی در سال 2018 را در مقایسه با 3.3 درصد در سال 2017 به خود اختصاص داد. طبق گزارش ها ، قیمت املاک و مستغلات حتی با افزایش قیمت مصرف کننده کاهش یافته است ، در حالی که شاخص قیمت مصرف کننده از 108.5 در ژوئن سال 2017 به همه زمان رسیده است. بالا از 109.3 در ژانویه سال 2018. دوحه همچنین مجبور شد برای جذب سرمایه گذاری خارجی بیشتر اصلاحات کارگری ، خصوصی سازی و مالکیت خارجی را اعمال کند. صندوق ثروت مستقل برخی از سهام خارج از کشور را کاهش داده و اوراق قرضه 12 میلیارد دلاری را در اوایل سال 2018 صادر کرده کند.

از همه مهمتر ، قطر مجبور شد برای یافتن شرکای تجاری جدید در تلاش باشد تا کمبود واردات را جبران کند. تقریباً 60 درصد از واردات قطر ، از جمله بخش زیادی از واردات مواد غذایی آن ، از کشورهایی عبور می کند که اکنون آن را تحریم می کنند (قطر یکی از بزرگترین مقصد جهان برای صادرات مجدد است ، به این معنی که برخی از اعضای شورای همکاری خلیج فارس صرفاً به عنوان ایستگاههای راه از مبداء به مقصد دیگر) ، همچنین دولت مجبور شد مسیرهای عرضه جدید را پیدا کند. این دستاوردها به شرکای غیرمادی مانند آلمان در اواخر سال 2018 می باشد و قول داده اند بیش از 11 میلیارد دلار در انرژی و تشویق روابط تجاری دوجانبه قوی تر سرمایه گذاری کنند. همچنین مجبور بود برای جبران خسارت این محاصره ، به صنایع داخلی خاص بپردازد و به صندوق ثروت مستقل خود (به میزان 50 میلیارد دلار از ماه مه 2018) متوسل شود.

اما اگر هدف از محاصره این بود كه قطر تسلیم شود، بنظر موفقیت آمیز نبوده است. در اوایل سپتامبر سال 2017 ، دوحه در حال ارسال 30 میلیون دلار کمک به قربانیان طوفان هاروی در ایالات متحده بود. و تا اواخر ماه مه سال 2019 ، دوحه 480 میلیون دلار کمک به کرانه باختری و نوار غزه می فرستاد. پس چرا محاصره مانند موارد دیگر در خاورمیانه شکست خورد؟ پاسخ های  بسیاری مدنظر است  نخست اینکه درست است که دولت ترامپ دوست بهتری از عربستان سعودی برای فروش میلیارد ها دلار اسلحه ندارد وهمچنین  درست است که او بلافاصله از تحریم قطر حمایت کرد. اما این نیز صحیح است که ایالات متحده می خواهد دسترسی خود را به پایگاه هوایی العودید[2] که میزبان هواپیماهای بی شماری آمریکایی از جمله جنگنده ها ، بمب افکن ها ، تانکرها و هواپیماهای شناسایی است ، حفظ کند و نقش اصلی در مبارزات هوایی واشنگتن علیه دولت های اسلامی بویژه ایران داشته است. . این کشور بیش از هر پایگاه دیگر در خاورمیانه دارای نیروهای آمریکایی است و میزبان ستاد فرماندهی مرکزی نیروی هوایی است. جای تعجب نیست که دوحه در ماه ژانویه قریب به 2 میلیارد دلار تعهد کرده بود که پایگاه هوایی را ارتقا دهد. سال 2016 معادل  12 میلیارد دلار F-15 خریداری کرد.

دوم ، قطر با پس اندازی ثروتمند شد این کشور پس از خاتمه شوک های اولیه اقتصادی ، بسیار آسان بهبود یافت زیرا هنوز قادر به تجارت نفت و گاز نسبی خود بود و چیزی از آن کاسته نشده بود این کشور در سال 2017 تقریبا 81 میلیون تن گاز طبیعی صادر کرده  که تقریباً 28 درصد تجارت جهانی گاز در آن سال را تشکیل می دهد. صادرات تقریبا 600000 بشکه نفت در روز ادامه داشت. طبق گفته صندوق بین المللی پول ، اقتصاد قطر در واقع پس از اعمال محاصره ، 1.6 درصد در سال 2017 و حدود 2.2 درصد تخمین زده شده است.
سومین دلیل عدم موفقیت این محاصره ترکیه است. در 7 ژوئن سال 2017 ، فقط دو روز پس از تحریم تحریم ، پارلمان ترکیه توافق نامه ای را تصویب کرد که به سربازان ترک اجازه می داد در قطر باشند و توافق نامه همکاری آموزش نظامی را تصویب کردند. ، اما باید در نظر داشت که یکی از خواسته های کوارتت برای رفع محاصره ، حذف حضور نظامی ترکیه از قطر بود. این یک سیگنال برای دوحه بود که در میان رفتار خصمانه شورای همکاری خلیج فارس و دوگانگی واشنگتن ، آنکارا نیز در این زمینه کنار رفت اما  در حقیقت ، ترکیه از نخستین کسانی بود که قدم در تکمیل تأمین مواد غذایی قطر گرفت. از سال 2016 تا 2017 صادرات ترکیه به قطر 50 درصد افزایش یافت و در سال 2017 ترکیه هشتمین مقصد بزرگ برای صادرات قطر بود. دوستی آنها از آن زمان تاکنون نسبتاً قوی باقی مانده است. در آگوست سال 2018 ، امیر قطر متعهد شد 15 میلیارد دلار در اقتصاد ترکیه سرمایه گذاری کند ، از جمله مبادله ارزی 3 میلیارد دلاری ، درست زمانی که ارزش لیره در حال کاهش است. تجارت دو جانبه بین قطر و ترکیه در سال 2018 به حدود 2 میلیارد دلار رسید و مقامات ترکیه و قطر گفتند که آنها می خواهند این رقم را طی چند سال آینده به 5 میلیارد دلار افزایش دهند.

در واقع  کوارتت با دست کم گرفتن میزان رسیدن متحدین خاص برای دفاع از قطر ، خودش را تحت الشعاع قرار داد. زیرا ثروت قطر به دولت این امکان را می دهد تا هرگونه ضربات ناشی از محاصره را جذب کند و اقتصاد خود را بر این اساس تنظیم کند.

محاصره قطر فکر و ایده ی مفیدی نبود زیرا دقیقا مشخص نکرد که اگر قطر در این محاصره شکست بخورد چه سودی برای منطقه خاورمیانه وهژمونی عربستان خواهد داشت؟ با توجه به اینکه  ایالات متحده آمریکا هنوز حمایت همه جانبه خود را از هر کشوری ندارد واز طرفی قتل قاشقچی جو را به نفع قطر تغییر داد.به طوری که  روابط قطر با ترکیه تا حد زیادی بدون تغییر باقی مانده است. به همین ترتیب ، ایالات متحده به وضوح حاضر نیست حتی اگر بخواهد قطر را زیر اتوبوس بیاندازد ، زیرا با این کار ، مهمترین پایگاه های نظامی خود در منطقه را از دست می دهد.

یکی از موضوعاتی که می تواند قطر را علیه  ایالات متحده  تحریک کند و باعث تقویت همکاری بیشتر میان همسایگان خلیج فارس و قطر شود ، ایران است که به نظر می رسد واشنگتن مصمم است با ایران مقابله کند. حتی در این صورت ، دوحه بعید است که با هر یک از طرفها به طور گسترده رابطه برقرار کند.به همین ترتیب ، بعید است که قطر همه روابط خود را  علیرغم تمام همکاری های تجاری واقتصادی با ترکیه درگیر کند. هرچند این معاملات به عنوان راه حل های کوتاه مدت برای مشکلات کوتاه مدت طراحی شده اند و این امکان را برای همکاری نزدیک تر در آینده یا حتی اگر شرایط اینگونه بیان کند ، باز می کند. و دوحه دلایل زیادی برای خواستن فضا برای آزادی عمل[3] دارد. اما در GPF انتظار بر آن است که ترکیه قدرت اصلی در خاورمیانه خواهد بود. این منطقه دارای موقعیت ژئواستراتژیکی ، جمعیت سودمند ، اقتصاد و نظامی مناسب برای تحقق آن است. و اگر این برتری وهژمونی به اثبات رسد به ضرر عربستان خواهد آمد.علاوه بر آنکارا در طول محاصره از قطر حمایت کرد ، و تلاش عربستان سعودی برای خنثی کردن ترکیه با قتل جمال قاشقچی خود را  مورد توجه منفی قرار داد و این عامل سبب شد  از تلاشهای خود برای جلب حمایت بین المللی از محاصره با به تصویر کشیدن قطر به عنوان رژیم سرکش صرف نظر کندو این مسئله به عنوان کاسته شدن از قدرت عربستان است

به نظر می رسد تنها کشوری که توانسته از محاصره قطر سرمایه گذاری کند ، خود قطر است هر چند  قرار بود این تحریم مجازات این کشور محسوب  شود. برای قطر ، مهم است که بداند چه کسی در دهه های آینده طرف مقابل  وی می باشد ، زیرا علاوه بر ترکیه و عربستان سعودی برای برتری در خاورمیانه ایران نیز هژمون منطقه است .آنچه واضح است اینکه  دوحه در حال تغییر رفتار است و امر  مسلم آن است که قطر تقریباً مثل گذشته از  عربستان نمی ترسد.

زهرا شریف زاده

 تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل

2- در موسیقی به معنای یک گروه اجرایی برای چهار خواننده یا اجرای سازی یا یک آهنگسازی برای چهار صدا و چهار ساز است.

 3- همچنین معروف به فرودگاه ابونَخله، فرودگاهی نظامی در جنوب‌غربی شهر دوحه، قطر است. این فرودگاه مرکز نیروهای هوایی سنتکام است.

[3] The Wiggle Room