شما اینجا هستید: Homeتحلیلواکاوی اختلاف ترکیه و امارات متحده عربی

واکاوی اختلاف ترکیه و امارات متحده عربی

زهرا شریف زاده : عضو هیئت تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل

 امارات متحده عربی کشوری با مساحتی حدود 83.600 کیلومتر مربع است. این کشور در بخش غربی شبه جزیره عربستان واقع شده و از شرق با عمان از جنوب با عربستان سعودی همسایه است. این کشور از غرب با قطر و از شمال نیز با ایران مرز آبی دارد و از نظر وسعت رتبه 115 در دنیا را دارد. امارات دارای آب و هوای بیابانی است و بخش شرقی آن کوهستانی و سردتر است. اقتصاد امارت دومین اقتصاد بزرگ جهان عرب محسوب می‌شود، بطوری که صادرات نفت خام از این کشور به سایر کشورها بیش از 2 میلیون بشکه در روز اعلام شده است. وضعیت اقتصادی کشور امارات به طور چشمگیری پیشرفت داشته است و مشخص است که این کشور می تواند در سال های آتی به رشد خوبی دست یابد. در این کشور درآمد زیادی حاصل از فروش نفت و همینطور سایر محصولات طبیعی وجود دارد. ششمین کشور ثروتمند جهان از لحاظ ذخایر نفتی است. امارات متحده عربی در سال 1971، با کنار هم قرار گرفتن امیرنشین های ابوظبی، دبی، شارجه، فجیره، راس الخیمه، ام القوین و عجمان بوجود آمد. امارات متحده عربی در واقع فدراسیون تشکیل شده توسط این 7 امیرنشین است. حدود 90 درصد از مساحت و چاههای نفتی امارات در امیرنشینی ابوظبی واقع شده است. پس از ابوظبی، دبی بزرگترین امیرنشین این کشور است.
در طی سال های اخیر امارات متحده عربی بازیگر فعال و نوظهور در عرصه منطقه ای، با سیاستگذاری های پلکانی، در عمده تحولات و ناآرامی ها در خاورمیانه و شاخ آفریقا حضور فعال داشته و به ایفای نقش پرداخته است. امارات متحده عربی به شکلی جدی سیاست خارجی فعال، آرام اما بسیار عمیقی را دنبال می کند. هدف اصلی این کشور تبدیل شدن به یک قدرت منطقه ای است که بتواند روابط موجود در خاور میانه و شمال و شرق آفریقا را شکل دهد. بدین دلیل نیز در هر مقابله و کشمکش منطقه ای به طور مستقیم یا غیرمستقیم ایفای نقش می کند.
در این میان می توان به روابط ترکیه و امارات اشاره نمود این دو کشور دو اقتصاد پویا در منطقه هستند و به همین دلیل طی دو دهه گذشته ، هر دو کشور رابطه تجاری قوی ایجاد کرده اند که در سال 2019 نزدیک به 8 میلیارد دلار بوده است.در واقع ، شرکت های ساختمانی ترکیه ، ملکی و ارائه دهندگان خدمات ، همگی حضور پررنگی در امارات دارند ، در حالی که امارات به نوبه خود مبلغ قابل توجهی را در توسعه زیرساخت های ترکیه با اتباع امارات نیز به دنبال سرمایه گذاری در املاک و مستغلات در ترکیه سرمایه گذاری کرده اند. این پویایی در روابط اقتصادی در ابتدا باعث تقویت روابط سیاسی شدیدی نیز شده بود ، با این وجود چند سال گذشته در روابط ابوظبی و آنکارا این روابط رو به کاهش گذاشته شد.
در واقع "جنگ سرد" ترکیه و امارات به طور قابل توجهی گرم شده است . ابوظبی و آنکارا در سراسر خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) از لیبی تا قطر و سوریه به یمن با یکدیگر چالش دارند ، در حالی که سایر مناطق مانند بالکان ، آسیای میانه و شاخ آفریقا نیز رقابت می کنند.
در ماه مه سال 2020 ، دیپلمات ارشد آنکارا ، ملوات کاووس اوغلو ، ابوظبی را متهم کرد که از طریق مداخلات نظامی خود در لیبی و یمن هرج و مرج می کند. این سخنان کاووس اوغلو پاسخی به بیانیه مشترک قبرس ، مصر ، فرانسه ، یونان و امارات بود که محکوم به مداخله نظامی آنکارا در لیبی شد که قدرت ژنرال خلیفه حفتر را تحت حمایت امارات به شدت تضعیف کرده است. دیپلمات ارشد ترکیه گفت: "اگر می پرسید چه کسی این منطقه را بی ثبات می کند ، چه کسی آشوب ایجاد می کند ، ما می توانیم بگوئیم ابوظبی بدون هیچ تردیدی منطقه را بی ثبات خواهد کرد" این واقعیت است که آنها نیرویی هستند که لیبی را آشفته و یمن را تخریب کرده اند.
اختلاف نظرها در مورد حمایت ترکیه از جنبش مردمی محمد مرسی در مصر و سرنگونی متعاقب بلوک امارات و عربستان سعودی و مرجع بودن رژیم عبدالفتاح السیسی آغاز شد.رابطه حزب عدالت و توسعه به ریاست اردوغان با اخوان المسلمین یک رابطه تاریخی است که از دهه ۷۰ قرن گذشته در دوره " نجم الدین اربکان " که از او به عنوان الگوی سیاسی اردوغان و پدر معنوی اسلام سیاسی در ترکیه نام برده می‌شود، آغاز شد در حالی که دولت امارات عربی متحده با اخوان المسلمین اختلاف و درگیری دیرینه دارد. شکاف و تنش‌ها در روابط ترکیه و امارات از زمان سرنگونی " محمد مرسی " رئیس جمهور سابق مصر که مورد حمایت اخوان المسلمین بود و با کودتای نظامی توسط ارتش در ژوئیه ۲۰۱۳ برکنار شد، شدت یافت زیرا مقامات آنکارا، امارات را به عنوان یکی از حامیان اصلی این کودتا می‌دانند.
در خصوص سوریه نیز " عبدالله بن زاید " وزیر امور خارجه امارات به تناوب درباره حضور نیروهای ترکیه در سوریه اظهار نظر کرده و ترکیه را به حمایت از تروریست متهم کرده است. وی پس از سقوط هواپیمای روسی توسط ارتش ترکیه در خاک سوریه در بیانیه‌ای آن را یک اقدام تروریستی قلمداد کرد. امارات پس از آتش بس در ادلب که بین روسیه و ترکیه توافق شد به دولت سوریه پیشنهاد نقش آتش بس داد و با صراحت اعلام کرد که برای بیرون راندن ترکیه از خاک سوریه حاضر است از بشار اسد حمایت مالی انجام دهد. در صحنه لیبی ،کشور امارات از " فایز السراج " رئیس دولت وفاق ملی جمهوری حمایت می‌کند در حالی که ترکیه از نیروهای ژنرال خلیفه حفتر پشتیبانی می‌کند .
با این حال ، عامل بحران روابط ترکیه و امارات به کودتای نافرجام ژوئیه 2016 برمی گردد که نقطه عطفی در تاریخ روابط امارات و ترکیه بود زیرا برخی رسانه‌های نزدیک به اردوغان، امارات را به حمایت از این کودتا متهم کردند و مقامات ترکیه از طریق چندین بیانیه اظهار داشتند که ابوظبی در تلاش برای سرنگونی دولت منتخب دموکراتیک ترکیه است به ویژه پس از آنکه برخی رسانه‌های مورد حمایت اماراتی از جمله اسکای نیوز و یا شبکه العربیه عربستان گزارش دادند که امارات از کودتا حمایت کرده است.
به نظر می‌رسد که آنکارا روند مشخصی برای تقویت حضور خود در قاره آفریقا دارد و احیای بندر سودان بخشی از یک استراتژی جدید و گسترده برای احیای نفوذ این کشور در دریای سرخ است که نگرانی کشورهای عربی از جمله امارات عربی متحده، مصر و عربستان سعودی را از گسترش نفوذ ترکیه و خطرات بلند مدت حضور آنکارا در این منطقه بر انگیخته است. تحولات و درگیری نظامی در لیبی، فرصتی را برای هر دو کشور امارات و ترکیه بوجود آورد تا بتوانند از طریق نفوذ در این پرونده، چشم‌انداز برنامه‌های خود در آفریقا را با حمایت از طرفین درگیر، کلید بزنند. ترکیه با حضور نظامی در لیبی به دنبال منافع اقتصادی نیز هست زیرا توافقی که اردوغان با سراج رئیس دولت وفاق ملی لیبی امضا کرد بیش از همکاری نظامی است. هر چند که رئیس جمهوری ترکیه بنا به درخواست دولت وفاق ملی قرار شد کمک نظامی به لیبی ارسال ‌کند و امارات نیز با حمایت از خلیفه حفتر در تلاش است تا افزون بر در اختیار گرفتن بنادر این کشور، در بخش انرژی و نفت شریک اصلی لیبی شود زیرا با پیروزی حفتر در جنگ داخلی، وی خواهد توانست صادرات نفت لیبی را به دست بگیرد. در حقیقت امارات از طریق شرکت‌های نفتی خود به دنبال تسهیل روند فروش مستقیم نفت لیبی از طریق خلیفه حفتر نیز می باشد.

امارات متحده عربی همچنین در بالکان به طور جدی درگیر است و غالباً با استفاده از انبوه عمومی از دارایی های بزرگ ، مانند شرکت هواپیمایی ملی صربستان ، اهرم هایی را در منطقه به دست می آورد. و این همكاري ها امضاي قراردادي بين اين دو كشور در ماه فوريه سال 2013 ميلادي ميلادي آغاز شد بر اساس مفاد اين قرارداد صربستان 51 درصد و شركت هواپيمايي الاتحاد امارات متحده عربي 49 درصد سهام شركت هواپيمايي اير صربيا را در اختيار دارند.در اين قرارداد پيش بيني شده است كه صربستان و شركت هواپيمايي الاتحاد در شركت مشترك هواپيماي مسافري تازه تاسيس اير صربيا هر كدام 100ميليون دلار سرمايه گذاري كنند. همكاري هاي آموزشي و تبادل دانشجو با هدف آشنا شدن به زبان و فرهنگ هاي دو كشور، همكاري بين وزارت هاي كشور براي كنترل مرزي به منظور جلوگيري از قاچاق غير قانوني، همكاري هاي كشاورزي و تجاري و بازرگاني نيز در زمره همكاري هاي بلگراد و ابوظبي محسوب مي شوند. صربستان وامارات متحده عربي در زمينه هاي مختلف از جمله كشاورزي، صنايع مختلف و زير ساختاري همكاري هاي نزديكي را از سال 2012 ميلادي شروع كرده اند و در اين رابطه ابوظبي وام هايي را با شرايط بسيار خوب در اختيار صربستان گذاشته است. اگرچه اختلاف نظرها با توجه به نزدیکی این منطقه با ترکیه و مناطق گسترده فرهنگی و سیاسی ترکیه در منطقه بالکان هنوز به وجود نیامده است ، اما مطمئناً در این منطقه نیز بحران ایجاد خواهد شد
اماراتی ها امیدوارند در هر صورت با ترکیه مقابله کنند و از این رو آنها روابط خود را با مخالفان سنتی ترکیه در منطقه ، یونان و دولت یونان قبرس قبرس با هدف محدود کردن دسترسی ترکیه در مدیترانه شرقی تقویت کرده اند.
امارات متحده عربی ترکیه را به عنوان مانعی بر سر راه تلاش های خود در جهت شکل دهی منطقه می بیند و از سومالی گرفته تا بالکان به رقابت با ترکیه در مناطق مختلف می پردازد. بجای استفاده از قدرت اقتصادی خود در سومالی برای عمران و آبادی این کشور، از آن با هدف تاسیس پلت فورم های سیاسی علیه ترکیه استفاده می کند.
بخشی از حساسیت شدید امارات متحده عربی روی ترکیه ناشی از روابط ترکیه با ایران است. امارات نسبت به ایران و نیز کشورهایی که روابط سیاسی و اقتصادی با آن دارند، احساسات خصمانه ای دارد و بر اساس دوست دشمن من، دشمنم است، حرکت می کند. علاوه بر این وجود پایگاه نظامی ترکیه در خاک قطر باعث افزایش نگرانی بیش از پیش امارات می شود. البته، این کشمکش و تنش ها چقدر ادامه خواهد داشت، در طول زمان و با توجه به تحولات مشخص خواهد شد. اگر امارات این رفتارهای خصمانه خود را کنار نگذارد، صلح در خاورمیانه حاکم نخواهد شد. تمام بازیگران منطقه ای منجمله عربستان سعودی، تحت تأثیر منفی این رفتارهای خصمانه امارات قرار می گیرند. به همین دلیل، باید مسئله امارات با همکاری مشترک کشورهای خاورمیانه و بر اساس روشی عقلانی و منطقی حل و فصل شود.
امارات متحده عربی در تلاش است تا بجای حاکم ساختن سیاست های محلی در منطقه خاورمیانه با توجه به نیازهای مردم و الزامات زمان، با استفاده از سیاستهای و ابزارهای وارداتی، نظم قدیمی را به منطقه بازگرداند. سیاست امارات متحده تنها باعث تخریب در منطقه می شود. با این سیاست برقراری ثبات در منطقه غیرممکن است. چرا که امارات متحده عربی چشم انداز درستی درباره منطقه ندارد.
بحران شورای همکاری خلیج فارس که در سال 2017 فوران کرد ، یک نکته مهم دیگر در مارپیچ نزولی در روابط ترکیه و امارات بود. مشاجره خلیج فارس تا حدود زیادی ریشه در تصمیم ابوظبی برای گردهم آوردن کشورهای عربی / اسلامی برای فشار آوردن دوحه به سرمایه گذاری یک سری مطالبات داشت که شامل بسته شدن پایگاه نظامی ترکیه در قطر بود. چرا که امارات اتحاد ترکیه و قطر را خطرناکترین تهدید بین المللی برای برنامه سیاست خارجی امارات می دانست. سرمایه گذاری های گسترده قطر در اقتصاد ترکیه و سرمایه گذاری دوحه در ترکیه از 20 میلیارد دلار فراتر رفته است ، دومین کشور برتر از هر کشوری و تلاش قطر برای تثبیت ارز آنکارا ، منابع لازم را برای اردوغان فراهم کرده است تا سیاست خارجی آنکارا را در سراسر کشور حفظ کند.
اما آنکارا از توانایی و نفوذ لابی امارات در واشنگتن می ترسد ، که ترکها آن را به عنوان یک چالش ساختاری در مورد توانایی کشورشان در همکاری با ایالات متحده می دانند. در واقع ، سالها امارات متحده عربی عامل اصلی گفتمان ضد ترکیه در واشنگتن بوده است. در ماه مه سال 2017 ، سفیر ابوظبی در واشنگتن ادعا كرد كه بیشتر آمریكایی ها در درک ترکیه و "تهدید طولانی مدت برای بیشتر ما" ناكام هستند.
اکنون امارات متحده عربی از برنامه مسجد ایا صوفیا دولت ترکیه انتقاد کرده است و سعی دارد این موضوع را یک بحث و جدال بین المللی معرفی کند و ترکیه را در مقابل مخاطبان جهانی محکوم کند. از جمله می‌توان به انعکاس نظرات مخالفان اردوغان توسط روزنامه سعودی الشرق الاوسط و توییت وزیر فرهنگ و جوانان امارات اشاره کرد که این اقدام اردوغان را در تضاد با تساهل و تسامح دینی و اصول همزیستی مسالمت‌آمیز دانسته‌اند. "عبدالخالق عبدالله" مشاور سابق ولی‌عهد ابوظبی از تصمیم دستگاه قضایی درباره ایا صوفیه انتقاد کرده و "شادمانان" از این تصمیم را "مُشتی از فرقه غالیه" توصیف کرده است. او همچنین به رجب طیب اردوغان حمله و او را "پارانوئید" توصیف نموده است.
و در سال 2020 تأثیر اقتصادی کووید- 19 از هر طرف یک عامل اساسی خواهد بود. این همه گیری به شدت تحت تأثیر گزینه های تصمیم گیرندگان سیاست گذار در آنکارا و ابوظبی قرار دارد ، به ویژه که هر دو پایتخت برای تقویت اعتبارنامه های بشردوستانه خود و در عین حال منافع ژئوپلیتیکی و استراتژیک خود در این روند ، "دیپلماسی کرونا" را به کار می گیرند. با نگاهی فراتر از این بحران جهانی بهداشت ، توازن قدرت بین دو طرف به ناچار به توانایی اردوغان و MBZ در جذب بازیکنان مهم منطقه ای و بین المللی به اردوگاه های مربوطه بستگی دارد.
ترکیه توافق رژیم صهیونیستی وامارات را تلاشی از سوی امارات برای از بین بردن برنامه صلح عرب که توسط اتحادیه عرب به رهبری عربستان سعودی تهیه و توسط سازمان همکاری اسلامی در سال 2002 مورد حمایت قرار گرفت، می داند که بسیارنگران کننده است.
و در بیانیه وزارت خارجه ترکیه آمده است:
"امارات در مورد برنامه آمریكا كه بدنبال هیچ حقیقتی نیست و از ابتدا محکوم به شکست بود، محاسبه‌های محرمانه ای دارد و از این طریق اراده مردم فلسطین را نادیده می‌گیرد. امارات بر خلاف رضایت مردم و دولت فلسطین، به نمایندگی از فلسطین با اسرائیل مذاکره کرده و در مسائلی كه برای فلسطین بسیار مهم است به این کشور امتیاز می‌دهد. در حالی که در این خصوص هیچ صلاحیتی ندارد. به خاطر منافع کوچک خود به مبارزه مردم فلسطین خیانت می کند. هرگز وجدان مردم منطقه و تاریخ، رفتار ریاکارانه امارات که سعی دارد آن را به عنوان فداکاری برای فلسطین معرفی کند، فراموش نخواهد کرد و آن را نخواهد بخشید."
همچنانکه پینار ترمبلی معتقد است اردوغان در بیشتر موارد در رابطه با سیاست های تهاجمی ضد ترکی ریاض و ابوظبی کاملا آرام بوده است. حتی اکنون که اردوغان در سیاست های داخلی به شدت به یک دشمن خارجی نیاز دارد، لفاظی های ضد سعودی و ضد اماراتی چندان در این کشور شنیده نمی شود. بایرول باشکان، محقق غیرمقیم در موسسه خاورمیانه، به المانیتور گفت: «یکی از دلایل اینکه اردوغان ترجیح می دهد این کشورها را به طور مستقیم به چالش نکشد این است که آنها همچون ایالات متحده یا کشورهای اتحادیه اروپا، رقبای اصلی به شمار نمی روند. اردوغان همواره در تحریک رهبران سایر کشورهای مسلمان، به ویژه آنهایی که با دونالد ترامپ، رئیس جمهوری ایالات متحده، روابط خوبی دارند، محتاطانه عمل کرده است.» کریستیان کوتز اولریچسن، از اعضای بخش خاورمیانه در موسسه بیکر دانشگاه رایس، به المانیتور گفت: «ترکیه و امارات متحده عربی حمایت های خود از بازیگران مخالف را افزایش داده سعی کرده اند از طریق لابی گری های خود در واشنگتن، افکار سیاسی ایالات متحده را به طرف خود بکشانند».
مقامات ارشد دولت ترکیه می گویند در آنکارا دو دیدگاه واگرا وجود دارد: در یکی، امارات و عربستان سعودی یک جبهه متحد انگاشته می شوند؛ در دیگری، امید بر این است که با انزوای امارات، بین آنکارا و ریاض پل زده شود.
اردوغان در شرایط فعلی مطابق سیاست جنگ سرد عمل می کند. اقدامات عربستان سعودی و امارات متحده عربی علیه ترکیه در زمینه های گردشگری، صادرات و سرمایه گذاری برای این کشور از نظر مالی به شدت گران تمام شده است. با این حال، همه گیری کووید- 19 همراه با کاهش درآمد نفتی به اقتصاد هر دو کشور حوزه خلیج فارس آسیب خواهد رساند. آنکارا منتظر است تا ببیند آیا سقوط قیمت نفت می تواند به کاهش نفوذ ابوظبی و ریاض در واشنگتن و در خاورمیانه بینجامد یا خیر.

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل