شما اینجا هستید: Homeگزارش آینده پژوهی روابط ایران و آمریکا

آینده پژوهی روابط ایران و آمریکا

اولین میزگرد گروه مطالعات روابط بین الملل

ارائه دهندگان:اعضای هئیت تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل

گرد آوری و تدوین:لیلا طباطبایی
باانتخابات ریاست جمهوری  نوامبرسال 2016 ایالات متحده آمریکا، همان طور که انتظار می رفت و پیش بینی شده بود، دونالد ترامپ چهل و پنجمین رئیس‌جمهور آمریکا با اندیشه و نگاه خود و شعار آمریکای اول، جهان را هر روز در میان انبوهی از تناقضات و تصمیمات جدید مواجه ساخت .اما آنچه در این مبحث مورد توجه و قابل بررسی است ، تقابل و اختلافات ایران و ایالات متحده آمریکا بعد از زمان حضور دونالد ترامپ در کاخ سفید است. رئیس‌جمهوری آمریکا با نگرش افراطی ،تاجر مآبانه به دنیا و با خودشیفتگی خاص خود و همراه با حمایت  همفکران خود راهی نامشخص را در سیاست خارجی جهان در پیش گرفته است. به‌ویژه در موضوع ایران، وبعد از خروج از برنامه جامع اقدام مشترک  (برجام)  آخرین تقابل این دو کشور در نشست سازمان ملل  متحد و با سخنرانی ریاست جمهوری ایران و آمریکا  با بازتابها و واکنشهای جهانی مواجه شد .
در میزگردی که باحضور اعضای هئیت تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل  ودر گروه مطالعات روابط بین الملل  برگزارشد به بررسی  آینده پژوهی روابط ایران و آمریکا پرداخته شد .اعضا ضمن پاسخ به  پرسش های مطرح شده به واکاوی و بررسی روابط ایران و آمریکا پرداختند .دکتر امیرهوشنگ میرکوشش مدیریت مجله ایرانی روابط بین الملل با مقدمه زیر و طرح سوالاتی میزگرد را مدیریت کردند:
برای این که بتوان آینده های ممکن، محتمل و مطلوب را پیش بینی نمود  لازم است ابتدا در مورد روابط دو کشور و سیگنال ها و پیشران های موجود صحبت شود تا بتوان به سناریو های مورد نظر رسید. با وجودی که به نظر میرسد ایالات متحده آمریکا با توجه به منافع متحدین خاورمیانه ای خودش از برجام خارج شد و یکی ازمحورهای سخنرانی ها در سازمان ملل توجیه این مساله بود، اما به دلیل قرار گرفتن ایران در یک چهارراه استراتژیک، ترامپ نیز سیاست نگاه به شرق اوباما را با روش های دیگری ادامه میدهد بنابراین منافع واقعی ایالات متحده اقتضا میکند که با ایران در سیاست نگاه به شرق خودش تعامل داشته باشد.  مساله دوم مبارزه با تروریسم هم با داعش و هم اشتراک نظر نسبی ایران و آمریکا در زمینه طالبان هست که مقامات آمریکایی اخیرا به آن اشاره کردند بنابراین از جنبه سخت افزاری و رئالیستی زمینه همکاری وجود دارد هر چند به لحاظ ایدئولوژیک شکاف و واگرایی بین طرفین حاکم است .البته در سند استراتژی امنیت ملی آمریکا ابتدا چین و روسیه به عنوان تهدید ی برای  نظم  جهانی موجود  و ایران و کره شمالی به عنوان کشور های سرکش و یاغی معرفی شده اند.

➖پرسش اول : نظر دوستان در مورد سخنرانی های مجمع عمومی سازمان ملل متحد و نیز جلسه شورای امنیت بر اساس نظریه تحلیل گفتمان چیست؟


➖سیده مسعوده میرمسعودی:
شورای امنیت  در مورد نوع روابط آینده اگر بخواهیم یک آینده پژوهی  از روابط ایران و آمریکا داشته باشیم. باید در چهار سال ریاست جمهوری, پیشران ها و سیگنال ها را طبقه بندی کرده و یک آینده پژوهی کوتاه مدت ارائه داد.البته به دو دلیل موارد فوق قابل توجه است :
اول اینکه هر چند اصول روابط با ایران در کاخ سفید به نظر یکسان می آید ولی شیوه کار دموکرات ها و جمهوری خواه ها متفاوت است . دومین موضوع شرایط زمانی در زمان مشخص شده و خاص است و باید درآن دوره مورد بررسی قرار گرفته شود.درخصوص سخنرانی ترامپ هم ،هرچند در ظاهرکانون سخنرانی  ایران بود ولی بیشتر هشدار ضمنی به چین، روسیه و اتحادیه اروپا بود که سیاست عدم پیروی  از آمریکا را در خاور میانه در دستور کار خود قرار داده اند.در واقع  تریبون مجمع عمومی سازمان ملل می تواند پرستیژ و میزان قدرت بازیگری  دول را در  روابط بین الملل بنوعی نشان می دهد و اینکه رهبران دولت ها تا چه حد سیاست های داخلی کشورشان را توانسته اند مدیریت کنند و با منافع ملی کشورشان  هماهنگ باشند و سیاست های خارجی هریک تا چه حدی برایشان مهم است.


➖رامتین رضایی:
نشست اخیر شورای امنيت فاقد ارائه پیش نویس یک قطعنامه بود . به همین دلیل بیشتر از جنبه پروپاگاندا بر علیه ج.ا.ا. برخوردار بود که هدف آن تغییر نگرش افکار عمومی جهان خصوصا اروپا برای تحت فشار قرار دادن رهبرانشان جهت مقابله با ایران و خروج کامل از برجام بود. سخنرانی رئیس جمهور آمریکا در مجمع عمومی نیز در همین راستا قابل تحلیل بود. این سخنرانی بیشتر ناظر بر انتقاد از اتحادیه اروپا و روسیه و چین به دلیل حمایت از برجام و عدم حمایت سیاسی از تحریم های ایران بود. اکثریت اعضای شورای امنیت به جز کویت و لهستان خروج آمریکا از برجام را غیر قابل قبول می دانستند اما این به معنی تایید فعالیت های ایران خصوصا در زمینه برنامه موشکی نبود.
در خصوص سخنرانی آقای روحانی در مجمع عمومی و موفقیت یا عدم موفقیت آن باید گفت که خالی بودن صندلی ها هنگام سخنرانی ایشان نشانه و سیگنال چندان خوشحال کننده ای به نظر نمی رسد. بنابراین لازم است که با تامل بیشتری به این موضوع نگریسته شود. سخنرانی آقای روحانی اگرچه به لحاظ دیپلماتیک بسیار قابل تقدیر بود اما متاسفانه با واقعیات داخلی و بین المللی همخوانی چندانی نداشت. همچنین باید توجه داشت که در نشست مجمع عمومی مفهوم یا پدیده ای به نام پیروزی یا شکست تعریف شده نیست. تریبونی است که در اختیار نمایندگان همه دولت ها قرار می گیرد. در صحبت های آقای ترامپ رسما و علنا ضدیت با جهانی شدن مطرح گردید. تاکید وی بر منافع آمریکا و اولویت آمریکا بر همکاری با ديگران.
تعارض و شکاف در روابط دو کشور در اوج و بحراني ترین سطح خود در از سال 1979 تا کنون قرار دارد. آمریکا ایران را بزرگترین تهدید حال حاضر جهان معرفی می کند. در حالی در گذشته مارکسیسم و سپس بنیادگرایی اسلامی این نقش را در سیاست خارجی آمریکا بازی می کرد. اما در دکترین ترامپ ایران دشمن اصلی حال حاضر جهان و خصوصا تهدید بزرگ برای اسرائیل است. اما از سوی دیگر آنچه برای جمهوری اسلامی ایران اولویت دارد حفظ و حراست از امنیت هستی شناسی خود و محافظت از نظام اعتماد پایه و اولیه است. در دکترین های گذشته روسای جمهور آمریکا پس از انقلاب؛ ایران تهدید یا دشمن شماره یک به شمار نمی رود اما در دکترین ترامپ ایران برای نخستین بار چنین جایگاهی به خود اختصاص داده است. نیاز به تامل بیشتری به این واقعیت وجود دارد. در واقع ایران ستیزی در این سند برجستگی زیادی دارد.

➖روح الله سوری:
در مورد سخنرانی آقای روحانی در مجمع می توان گفت که این سخنرانی تا حدود زیادی خارج از فضای گفتمان حاکم بر سیاست خارجی ایران بود در واقع اقای روحانی از قواعد و نظم بین الملل سخن گفت که به نظر من علیرغم اینکه ایران طی چند سال اخیر  برجام را نیز به عنوان یک رویکرد مثبت به دیپلماسی در پرونده خود دارد اما در کلیت می دانیم که بعد از انقلاب مخالفت با نظم موجود و بی اعتمادی به قواعد بین المللی بر گفتمان همراهی با نظام بین الملل غلبه داشته است. در واقع من سخنرانی روحانی را علیرغم خوب دانستن نوع حرف هایی که زده شد خیلی در راستای گفتمان حاکم نمی دانم.

➖محمدعلی هژبری :
سخنرانی رئیس جمهور روحانی براساس مولفه های ایده آلیسم وآرمانگرایی و شایدبرای آمریکاییها، به نوعی یادآور اصول ویلسون بنیانگذار جامعه ملل بود.لذا شاهد تاکید ایران بر حقوق بین الملل و قوانین و معاهدات بین المللی و انتقاد شدید به رویکرد یکجانبه گرایی وتعهد شکنی واشنگتن بودیم.در مقابل ترامپ رئیس جمهور آمریکا، رویکرد رئالیستی و واقع گرایانه و قدرت محورانه داشت. تاکید ترامپ بر قدرت آمریکا و ستایش رویه ی سیاسی دولت خود، به معنای این است که این روند را ادامه خواهد داد.همچنانکه همین روند را در رویکرد دولت ترامپ به رای موقت دیوان بین المللی دادگستری در مورد عهدنامه مودت ۱۹۵۵ بین ایران و آمریکا می بینیم.
روحانی سعی کرد کُدهایی برای کاهش فشار امریکا یا نزدیکی به دولت ترامپ، بفرستد و آمادگی خود را برای مذاکره با آمریکا اعلام کرد( البته با شرط برگشت آمریکا به برجام)اما رویکرد ترامپ بسیار سرسختانه بود. ترامپ در امور داخلی به سمت اقتصاد گرایش داشت و در امور خاورمیانه هم در راستای ادامه سیاست دوشیدن" گاوهای شیرده" بود.بحران در روابط ایران و امریکا، زمینه استفاده واشنگتن از محور عربی(ورود دلارهای نفتی به امریکا) و صدور تسلیحات و رونق اقتصاد داخلی را تضمین میکند. لذا با توجه به روحیه بازاری ترامپ، بنظرم این رویکرد ادامه خواهد داشت. بالتبع در این صورت، رضایت کشورهای عربی خلیج فارس هم  تامین میشود. این کشورها در دوره اوباما از سیاست های واشنگتن بسیار ناراحت شدند و در دوره ترامپ روحانی، بر گسترش توافق برجام و ورود این کشورها به توافق تاکید خواهند داشت.

➖پرسش دوم :
به نظر شما تصویب cft  در مجلس و احتمالا تصویب بقیه بخش های FATA  را می توان سیگنالی مبنی بر تغییر مواضع ایران دانست؟

➖سیده مسعوده میرمسعودی:
چون هنوز تصویب نهایی نشده پس نمی توان روی آن بحث کرد و سخن تغییر موضع را مطرح کرد.

➖رامتین رضایی:
بله تا حدودی. اما مشکل بزرگ در سیاست خارجی ج.ا.ا. تعارض و دو گانگی گفتمانی است. به این معنی که همزمان دو گفتمان متعارض انقلابی و واقع گرا دست به کنش می زنند.

➖محمدرضا جواهری:
البته تصویب موضوع سی اف تی با توجه به ایرادات شورای نگهبان به مجمع تشخیص مصلحت نظام خواهد رفت و در آنجا نیز ایرادات جدی به این کنوانسیون وجود دارد لذا قطعیت موضوع معلوم نیست.

➖روح الله سوری:
بله حل مشکلات مستلزم سیاست های دیگری است برجام و ّFATF فقط می توانند اقتصاد خارج شده از ریل را به ریل برگرداند اما ادامه حرکت نیازمند داشتن سوخت مناسب و واگن های سالم می باشد.

➖محمدعلی هژبری:
البته همین شرایط پمپئو در چارچوب یک سازمان بین دولتی جهانی به نام " Financial Action Task Force گروه ویژه اقدام مالی پیگیری میشود.در واقع الحاق ایران به کنوانسیون مقابله با تامین مالی تروریسم (cft) هرچند مشروط اتفاق بیفتد، همان شرایط پمپئو (عدم حمایت مالی از گروه های تروریستی مانند حزب الله، گروه های مقاومت، حشدالشعبی و...) را دارد.در این ارتباط اروپا هم برای حمایت ظاهری از برجام، شروطی را میگذارد که البته شرط امریکا هم محسوب میشود.ازجمله FATF و مذاکرات موشکی تصویب cft بله بنظرم ارسال کُد تغییر موضع است. اما همانطور که دکتر ظریف گفتند متاسفانه تضمینی وجود ندارد که مشکلات حل شود.

➖پرسش سوم:
 درصورت پیروزی دموکراتها در انتخابات نوامبرآیااعمال فشار بر ایران توسط ترامپ محدودتر خواهد شد؟

➖رامتین رضایی:
بسیار بعید می دانم. چرا که رئیس جمهور آمریکا از اختیارات زیادی در سیاست خارجی برخوردار و نیازی به تبعیت از فرامین کنگره ندارد. از سوی دیگر صرافت چندانی نیز از سوی دموکرات ها جهت کاهش فشار بر ایران دیده نمی شود. همانطور که عرض کردم هر دو حزب ایران را تهدید به شمار می آورند. بنابراین امید چندانی به نتیجه انتخابات میان دوره ای کنگره نمی توان داشت.

➖ روح‌الله سوری:
تاثیر این مساله را بیشتر شاید بتوان در فشارهای داخلی بر ترامپ و هموارشدن مسیر استیضاح ترامپ دانست

➖پرسش چهارم : نظر دوستان در مورد بیانیه 12 ماده ای پمپئو در مورد ایران چیست؟ چه سیگنال ها و پیشران هایی از این بیانیه قابل استخراج است؟

➖سیده مسعوده میرمسعودی:
این شروط بنوعی تحت فشار دادن ایران  تا وقت موعد تحریم ها( 13 آبان ) است و ایران باید بتواند با حفظ آرمان های خود راه گریزی پیدا کند‌.

➖رامتین رضایی:
این مواد دوازده گانه بیش از هر چیز امنیت هستی شناختی یا به عبارت بهتر هویت ایدئولوژیک ج.ا.ا. را هدف قرار داده. پذیرش این شروط از سوی ایران می تواند به منزله عقب نشینی از کلیه آرمان ها و اهداف ارزشی باشد که مبنای سیاست خارجی انقلابی این کشور است.

➖روح الله سوری :
شروط 12 گانه عملا شروطی برای عدم مذاکره بود تا آغاز یک مذاکره و توافق،اولا اینکه برخی از شروط آن عملا با متن برجام مغایرت دارد و پذیرش آن یعنی بی اعتبار سازی برجام مثل شرط لغو غنی سازی و یا اجازه بازدید از تاسیات نظامی.دوم اینکه مواردی مثل حمایت ایران از حزب الله و ..... و یا  حتی اگر فرض اقای پومپئو راجع به کمک ایران به طالبان را هم درست بدانیم این که ایران قبل از رفتن پشت میز مذاکره همه آنها را کنار بگذارد عملا تمام ابزارهای خود را برای توافق از دست داده است.
پاشنه آشیل برجام مسائل منطقه ای و موشکی است که حتی اروپا نیز در مورد آن نگران است. به نظر بنده حتی اگر هیلاری هم رییس جمهور می شد کار به همین سادگی هم پیش نمی رفت اگرچه مشکلات امروز را نداشت . البته  آمدن کری شاید  بتواند فضای میان دو کشور را تلطیف کند و در یک فضای مناسب تر دو کشور به سمت حل مشکلاتشان بروند ولی صورت مساله موشکی و منطقه از بین نخواهد رفت فقط احتمالا شیوه نگاه دو کشور برای رفع نگرانی های دو طرف با الان متفاوت خواهد بود.

➖محمدعلی هژبری:
منظور ترامپ و پمپئو رسیدن به توافق جامعی است که سیاست های منطقه ای، فعالیتهای موشکی و موضوعات داخلی و حقوق بشری را هم شامل میشود.اگر خلع سلاح هسته ای توسط اوباما پیگیری میشد، خلع سلاح متعارف و نامتقارن که شامل موشکی و سایبری هست(البته با حفظ چارچوبهای قبلی اوباما)،توسط تیم ترامپ پیگیری میشود. بنظرم اگر همه این تغییرات و راهبردها عملی شود، حداقل تغییر رژیم به آسانی صورت میگیرد. و اگر دولتی به این توافق اقدام کند، دیگر به لحاظ هویتی، جمهوری اسلامی ایران، نیست.

➖پرسش پنجم : به نظر شما اوضاع بی ثبات اقتصادی و اجتماعی در ایران چه سیگنال هایی برای امریکا ارسال می کند؟

➖رامتین رضایی:
ناکارآمدی و بحران در مدیریت اقتصادی و نارضایتی های اجتماعی و سیاسی قطعا از عوامل تقویت موقعیت آمریکا و تضعیف موقعیت ایران در این معادله خواهد بود.

➖روح الله سوری:
اشفته شدن اوضاع اقتصادی و اجتماعی داخل ترامپ را در ادامه مسیری که در پیش گرفته مصمم تر خواهد کرد.

➖محمدعلی هژبری :
اختلاف در مسئولین، بحران معیشت، نارضایتی های اجتماعی و سیاسی، فساد داخلی و بی ثباتی ها و وابستگی شدید به دلار(علی رغم شعار در عدم وابستگی به آن و استفاده از ارزهای دیگر) قدم به قدم تهران را به سمت واشنگتن هدایت میکند.

➖پرسش ششم : با توجه به مطالب مطرح شده و نیز سیگنال ها و پیشران هایی که می توان استخراج نمود  آینده روابط ایران و آمریکا را چگونه می بینید؟ احتمال مذاکره بین دوکشور به چه میزانی است؟ آیا مسیر تحولات در روابط دو کشور به سوی مذاکره مستقیم  یا حرکت در مسیر جنگ است؟( البته در پاسخ ها حتما عدم قطعیت ها را نیز در نظر بگیرید.)

➖سیدمسعوده میرمسعودی:
روابط ایران و آمریکا در دولت ترامپ نه بطرف مذاکره مستقیم پیش خواهد رفت و نه بطرف جنگ. هدف نگه داشتن ایران در وضعیت فعلی است تاایران خود رابا شرایط آمریکا تطبیق دهد. از طرفی دیگر ایران نیز به ارزشهای انقلابی خود وفادار است و سعی دارد به کمک متحدین ،خود را ثابت قدم نگه دارد. این مسئله تا انتخاب رییس جمعوری بعدی آمریکا که دموکرات باشد یا جمهوری خواه با موج ها یی همچنان  ادامه خواهد داشت.

➖رامتین رضایی:
به عقیده بنده تمایل آمریکا به ادامه وضعیت موجود و تداوم تحریم ها علیه ایران است. آمریکا تمایل چندانی به جنگ ندارد و بر خلاف تصورات اصراری هم بر تغییر نظام نشان نمی دهد. چرا که در حال حاضر با استفاده از ابزار تحریم ایران را در شرایط بسیار سخت و دشواری قرار داده است.اما برای ایران در حال حاضر امید به حمایت های اروپا و روسیه و چین از یک سو و افزایش نفوذ خود در منطقه با کسب پیروزی در یمن و سوریه و عراق موجب گردیده که مذاکره را در اولویت خود قرار ندهد. بنابراین باید در آینده نزدیک تداوم وضعیت فعلی را شاهد بود.

➖روح الله سوری:
به نظر اکنون بحث مذاکره با امریکا یا بهتر بگوییم دولت ترامپ تا حدود زیادی منتفی است به چند دلیل : خروج امریکا از برجام. شروط 12 گانه. تاکید رهبری بر عدم مذاکره ...بنابراین ایران مسیری را انتخاب نموده که در آن بتواند با کمک اروپا و چین و روسیه این بحران را پشت سر بگذارد. شاید ایران امید به تغییر ترامپ در دور دوم دارد اما به هر حال  اگر ایران چنین برنامه ای را می خواهد با کمک اروپا پیش ببرد  برای اینکه شاهد ملموس بودن تاثیرات این همکاری در داخل باشیم باید در درجه اول دست به یکسری جراحی ها و یا اصلاحات داخلی بزند از جمله مبارزه جدی به دور از سیاسی بازی  با فساد (نه با مفسد) و  دوم اصلاح حضور نظامیان در اقتصاد.احتمال مذاکره با توجه به دلایلی که در بخش قبلی اشاره شد خیلی پایین است در مورد جنگ هم احتمال خیلی زیادی برای آن نمی توان متصور شد چرا که در طرف ایرانی سیاست نه جنگ نه مذاکره انتخاب شده یعنی ادامه مسیر با کمک اروپا و در طرف امریکایی نیز بیشتر روی تحولات و تغییرات داخلی بر اثر فشارها و نارضایتی ها تمرکز شده تا جنگ. در ایران که عدم قطعیت کاملا عنصری تاثیرگذار است . ادامه کشمکش های داخلی بر سر قدرت و بوجود آمدن مساله احتمالی خلا قدرت در داخل در اینده  میتواند معادلات را کاملا دگرگون نماید.

➖محمد علی هژبری:
آینده روابط دو کشور حداقل در دولت فعلی (ترامپ) به مذاکره نمی انجامد.تاکید رهبری بر این است که با دولت فعلی مذاکره محال است.ترامپ هم به موضع فشار امیدوارتر شده است.الحاق به کنوانسیون cft (تصویب شورای نگهبان) اگر اتفاق بیفتد از روی اضطرار است.این مورد سیگنالی برای اروپاست تا امریکا. در واقع حمایت اروپا از ایران و ادامه خرید نفت از ما، مشروط به این است  فشار امریکا بر اروپا  کاهش یابد. در واقع اروپا در مرحله اول به فکر شرکت ها و بانک های خود است تا ایران. برای اینکه روابط شرکت هایش با ایران بطور کامل قطع نشود .احتمال جنگ هم بسیار بعید است


تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل