شما اینجا هستید: Homeیادداشتطنز تلخ سیاست بین الملل

طنز تلخ سیاست بین الملل

محمئد علی هژبری عضو هیئت تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل

نمایندگی دائم جمهوری اسلامی ایران در وین، درخواست نشست ویژه شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی برای بحث در مورد آخرین گزارش مدیرکل آژانس در مورد اجرای برجام(در مورد کاهش تعهدات و افزایش درصد غنی سازی از سوی ایران)را طنز تلخ سیاست خواند."همان رژیمی که در عمل،برجام را به واسطه خروج غیرقانونی و یکجانبه از این توافق نقض کرده است،حال نگرانی خود را در مورد اجرای همان توافق بیان می کند."بله همه ی سیاست بین الملل، طنز تلخ است.این واقعیت نظام بین الملل را نشان میدهد‌.بر نظام جهانی،سیاست، قدرت و زور حاکم است،نه حق و حقوق.بر حقوق هم سیاست حاکم است.جایی حقوق حاکم میشود که سیاست حکم کند.
جهان حاضر، دنیاى تضاد منافع است و هرگز نمیتوان اصول اخلاقى را به طور کامل محقق ساخت.بر نظام بین الملل،" اخلاقِ موقعیتی" حاکم است. یعنی بعضاً برخی از بازیگران از اخلاق و اصول اخلاقی بصورت هدفمند و برای رسیدن به اهداف خود، سوء استفاده میکنند.لذا برای رسیدن به اهداف، گاهی باید شیر بود و غُرّش کرد و چنگ نشان داد، گاهی هم روباه بود و مَکر کرد و از مهلکه گریخت.
ایالات متحده برای دست یابی به اهدافش در توافق برجام و منزوی کردن ایران، نگرانِ توافقی است که بارها آن را " بدترین توافق تاریخ "خوانده است.چرا که توسل به حقوق بین الملل یا تعهدات، به سیاست ها مشروعیت می بخشد.بسیاری از تحلیلگران عقیده داشتند، در صورت مقاومت ایران و عدم پذیرش توافق دیگر و یا کاهش تعهدات برجامی اش، اروپا را هم از دست خواهد داد.لذا بروکسل،حمایت نیم بند و ظاهری اش را هم دریغ خواهد کرد.اقدام زیرکانه واشنگتن در این راستا است که جای شاکی و متهم را دگرگون کند. حالا با اتهاماتی مانند " دور زدن تحریم سوریه توسط ایران، مین گذاری نفت کش ها، کاهش تعهدات برجامی و تلاش برای دستیابی به بمب اتم "، سعی دارد با سرعت، پرونده هسته ای را از کمسیون برجام خارج ساخته و ابتدا به شورای حکام و در اخر به شورای امنیت انتقال دهد.(همانند وضعیت پیشین پرونده هسته ای در دوران خاتمی و احمدی نژاد).در این راستا، اروپا و در راس آن انگلیس هم به واشنگتن پیوسته است. توقیف کشتی گریس ۱ در تنگه ی جبل الطارق چراغ سبز اروپا برای افزایش فشار بر ایران و همراهی با سیاست " به صفر رساندن صادرات نفت ایران " است.کماکان باید انتظار چنین رفتاری را از لندن داشته باشیم. با توجه به پیش رو بودن خروج کامل بریتانیا از اتحادیه اروپا و جدایی نسبی این کشور از بروکسل، شاهد همراهی این کشور با امریکا خواهیم بود. در صورتی که بوریس جانسون به نخست وزیری برسد، این همراهی تشدید خواهد شد.
همانطور که گفته شد، اروپا و امریکا از ابزار حقوقی هم در کنار ابزار سیاسی، استفاده کرده و به رفتار خود مشروعیت میدهند.لندن با علم به اینکه، رفتار ایران در تنگه ی هرمز بر مبنای پذیرش و حقانیت تئوری " حق عبور و مرور بی ضرر " است. از همان قاعده برای بازرسی و یا توقیف کشتی نفتی ایران استفاده کرد.لازم به ذکر است که حقوق بین الملل دریاها برای عبور از تنگه های بین المللی دو حالت "عبور بی ضرر"و "عبور ترانزیت" را به رسمیت شناخته است. رژیم عبور بی ضرر به عرف تبدیل شده و در کنوانسیون ۱۹۵۸ ژنو،دریای سرزمینی،  کنوانسیون حقوق دریاها و منطقه نظارتِ تدوین شده در این رژیم،منافع دولت ساحلی بیشتر مورد نظر قرار داده است.اما رژیم عبور ترانزیت از نوآوری های کنوانسیون حقوق دریاهاست(۱۹۸۲) که به عرف تبدیل نشده و تنها کشورهای عضو کنوانسیون می توانند از آن بهره مند شوند.
در مورد رژیم حاکم بر تنگه هرمز باید گفت: هیچ گونه مقررات قراردادی خاصی در مورد این تنگه وجود ندارد و از طرفی دولت ایران کنوانسیون ۱۹۵۸ ژنو(دریای سرزمینی و منطقه نظارت) و کنوانسیون ۱۹۸۲حقوق دریاها را تصویب نکرده است.پس ایران در تئوری و در عمل،کنوانسیون ژنو را اجرا میکند و ادعا دارد که کشتی هایی که از تنگه هرمز رد میشوند،در صورت صلاحدید قابل بررسی و نظارت هستند.همین موضوع ایران را در تنگنا قرار میدهد و لذا نمیتواند "سیاست یک بام و دو هوا" را عملی سازد. پس تهران نمیتواند، از بازرسی و ورود به کشتی اش در تنگه ی بین المللی دیگر بنام " جبل الطارق" شکایت کند. همچنانکه که ایران همانند روسیه در بحران روهینگیا در رای به قطعنامه سازمان ملل برای محکومیت دولت میانمار در کشتار اقلیت مسلمان روهینگیا  شرکت نکرد.
با توجه به اینکه کشورمان طی سه دهه اخیر یکی از قربانیان مستمر سیاست زدگی کمیته سوم در قبال وضعیت های کشوری بوده و بارها از سوی کمیته سوم سازمان ملل به نقض حقوق بشر متهم و  محکوم شده است،رای مثبت ایران،به منزله ی پذیرش و حقانیت قطعنامه های این کمیته بود‌.چرا که ایران کمیته ی سوم مجمع عمومی را بسیار سیاست زده و متاثر از کشورهای قدرت طلب مانند امریکا،کانادا و عربستان میداند و بارها طبق قطعنامه ی پیشنهادی آنها محکوم شده است.از طرفی رای مثبت ایران به نفع اقلیت مسلمانان روهنگیا میتوانست علیه سیاست های ایران و در پرونده ی سوریه و محکومیت بشار اسد اجرا شود.روسیه و چین به ترتیب در مسائلی مانند چچن و سوریه و مسلمانان سین کیانگ شرایطی شبیه ایران داشتند.از این رو در این پرونده،کشورهای اروپایی و امریکا به نفع مسلمانان روهینگیا و محکومیت دولت خانم آنگ سوچی رای دادند.
در حقوق بین الملل،به تعبیر کاراگاهان " هر حرفی بزنی ممکن است در دادگاه به نفع یا  به ضررت اقامه شود."ذکر این نکته ضروری است که برخی از دولتها عضو هر دو کنوانسیون هستند.مثلا دولت عمان کنوانسیون حقوق دریاها را به تصویب رسانده و و رژیم حقوقی حاکم بر تنگه هرمز را رژیم حقوقی چندگانه (ترکیبی)میداند.عدم عضویت ایران و عرف حاکم بر رفتار تهران در تنگه ی هرمز، به لحاظ حقوقی، دست ایران رامی بندد.

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل