شما اینجا هستید: Homeتحلیلبحران تحریم قطر توسط عربستان :پیامدها، ریشه ها و نتایج احتمالی

بحران تحریم قطر توسط عربستان :پیامدها، ریشه ها و نتایج احتمالی

سیده مسعوده میر مسعودی:سردبیر مجله ایرانی روابط بین الملل

هفدهمین هم اندیشی علمی تخصصی گروه مطالعات روابط بین الملل

گرد آوری وتدوین / لیلا طباطبایی امیر مقدمی

سلسله مباحث "ابهام در آینده خاورمیانه"

وقتی 5 ژوئن2017 عربستان در یک حرکت غافلگیرانه با همکاری مصرو امارات متحده عربی و بحرین روابط دیپلماتیک خود را با قطر قطع کرد هیچکس فکر نمی کرد که مدیریت بحران" قطر" این کشور کوچک عربی چگونه خواهد بود و قطر کدام سمت را انتخاب خواهد کرد.
بعضی ها اقدام عربستان برای تحریم قطر را با اصطلاح تنبیه برادر بزرگتر نسبت به قطر می پنداشتند و در نهایت  نیزتسلیم برادر کوچک تر را پیش بینی می کردند . ولی با ادامه بحران و مقاومت قطر ،  وهم چنین پیشنهاد 13 بندی عربستان به قطر و اتمام فرصت پذیرش ،نگاه ناظران سیاسی را به مدیریت بحران قطر تغییر داد و آن اینکه قطر  در مدیریت این تحریم ،آن را به عنوان فرصتی برای به نمایش  گذاشتن  پرستیژخود در منطقه و پتاسیل های بالقوه وبالفعل اش تبدیل نماید .
اگر بخواهیم بطور آکادمیک موضوع بحران قطر را در مدل بحران مایکل برچر قرار دهیم می توانیم به جمع بندی خوبی برسیم . بحران قطر را باید از نوع بحران های نوظهور قلمداد کرد که در آن تهدید شدید است و غافلگیری وجودد،دارد ولی زمان نسبتا بلند است و در همین زمان بلند اگر تصمیم گیری عقلانی حاکم باشد تبدیل تهدید به فرصت انجام می گیرد .
پیشنه این اختلاف یا ریشه این بحران را می توان در 2003 در ادعای یک مقام عربستانی مبنی بر توطئه معمر قذافی و امیر سابق قطر به ترور ملک فهد و درادامه مکالمه قزافی و امیر قطر برای تجزیه عربستان و توطئه علیه سعودی ها  بود.و از آن زمان به بعد نیز حوادث گوناگونی شکاف این اختلاف را عمیق تر  کرد.
جرقه بحران زمانی شروع شد که خبرگزاری قطر سخنانی را از قول " تمیم بن حمد آل ثانى"  امیر این کشور در دفاع از ایران به عنوان ثبات منطقه و حماس منتشر کرد که بلافاصله در صدر رسانه‌های جهان و شبکه‌های اجتماعی قرار گرفت.
تمیم بن حمد آل ثانی در این سخنان ایران را قدرت منطقه ای و عامل ثبات منطقه  توصیف کرده بود که نمی‌توان وزن و جایگاه آن را در منطقه نادیده گرفت. در پی انتشار گسترده این خبر، دولت قطر اعلام کرد که سایت خبرگزاری این کشور هک شده و انتساب چنین سخنانی به امیر قطر صحت ندارد اما مقامات سعودی حملات رسانه‌ای تندی را علیه قطر به راه انداخته و اصرار دارند که این موضع‌گیری درست بوده و خبر هک ‌شدن سایت این خبرگزاری بی‌اساس است و واکنش  هیجانی عربستان علیه این موضوع ،تحریم دو هفته ای بود و ادامه این واکنش پیشنهاد 13 بندی بود که قطر  نه تنها بعد از اتمام وقت اعلامی عربستان قبول نکرد بلکه پا را فراتر گذاشته و عربستان را به دخالت در حاکمیت داخلی قطر متهم کرد .این موضوع  تا آنجاادامه داشته که در جلسه اخیر عربستان با متحدانش، شاهد عقب نشینی محسوس عربستان از مواضع اش بودیم ." پاسخ مناسب در زمان مناسب" تقربیا آخرین موضع عربستان در قبال این بحران بود .حال این سوال پیش می آید که قطر با  چه پشت گرمی این چنین  بحران را مدیریت کرده که توانسته هم اکنون همهمه غرامت را در محافل سیاسی منطقه مطرح نماید.
دلایل رفتار  متقابل قطر و  عربستان را می توان به این صورت بیان کرد :
•    به طور اختصاصی  تصمیم گیران کلیدی دو کشور
تصمیم گیران کلیدی عربستان با سفر ترامپ به ریاض با توجه به اختلاف موجود با قطر زمان را برای تنبیه  قطر مناسب دیدند .رفتار ترامپ و سخنان تند  وی علیه ایران و حامیان تروریسم راچراغ سبزی برای واکنش تند بر علیه دشمنان خود دانستند .در اینجا ترامپ رئیس جمهور اقتصاد محور با بستن  قرارداد 110 میلیاردی دلاری توانست با یک تیر دو نشان بزند  برد اقتصادی وهم برد سیاسی  است .عربستان با تصمیم گیری هیجانی خود یک بحران جدید را آفرید که در نهایت پرستیژ عربستان را به عنوان سردمدار کشورهای عربی به زیر سوال برد.

•    پتانسیل بالقوه قطر
قطر در چند سال اخیر توانست پس از چند سال رقابت فشرده، اندونزی رقیب سرسخت خود را کنار بزند و به تنهایی بر بازار 60میلیارد دلاری ال‌ان‌جی حکمرانی  کند. اوج‌گیری قطر در بازار ال‌ان‌جی پس از آن آغاز شد که این کشور توانست یک قرارداد بلندمدت با کمپانی اکسون موبیل منعقد کند. قطر امسال بین 25 تا 26میلیون تن ال‌ان‌جی را به دیگر نقاط جهان صادر کرده است.از لحاظ وسعت و جمعیت، قطر کوچک‌ترین کشور در میان تولید و صادرکنندگان ال‌ان‌جی است، اما امسال با سیاست‌گذاری‌های درست توانسته به صدر فهرست تولیدکنندگان گاز طبیعی مایع منتقل شود. هم‌اکنون میزان تقاضا به گاز طبیعی در آمریکا و اروپا رو به افزایش است و این مساله می‌تواند امنیت برای صادرات گاز قطر ایجاد کند وهم چنین عامل  فشار برای رسیدن به اهداف خود در این مقابله باشد.
هم‌اکنون مجموع ذخایر گاز طبیعی قطر نزدیک به 910تریلیون فوت مکعب است که این میزان گاز برای تامین 40سال نیاز ایالات‌متحده کافی است. این میدان گازی به گنبد شمالی مشهور است و با میدان پارس جنوبی ایران مشترک است. قطر طی یک دهه اخیر با استفاده از تکنولوژی شرکت اکسون موبیل گام به گام به رتبه نخست بزرگترین تولیدکننده گاز مایع فشرده جهان نزدیک شد.بر اساس برآوردهای موسسه وود مکنزی پیش‌بینی می‌شود تقاضای جهانی برای گاز طبیعی مایع تا سال 2010 با 66درصد رشد به 261میلیون تن برسد و از آن پس نیز با 87درصد رشد به 488میلیون تن در سال 2020 افزایش یابد.

•    پشت گرمی و تصمیم گیری قطر در پایگاه العدید
قطر از این پتانسیل در تصمیم گیری خود علیه تحریم عربستان استفاده کرده است و اخیراتوانسته با وزنه پایگاه نظامی آمریکا در خاک خود به ادامه هماوردی با عربستان بپردازد. قطر ،دولت امریکا و شخص دونالد ترامپ، رئیس جمهوری این کشور را در تنگنای انتخاب میان خودش یا عربستان سعودی از منظر اولویت دادن به میزبانی از پایگاه نظامی امریکا در قطر قرار داده است، به ویژه در مورد پایگاه العُدید، که یکی از بزرگترین پایگاه های امریکا در منطقه محسوب می شود و به خصوص در دفاع از منافع حیاتی و استراتژیک امریکا در منطقه و در خلیج عدن نقشی اساسی دارد.
این تنگنا را در بیانیه منسوب به امیر قطر، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی (24/5/2017)، یعنی دو روز بعد از پایان نشست های سه گانه عربستان – امریکا و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس – امریکا و عربی – اسلامی – امریکایی که در روز (20-21/5/2017) در ریاض برگزار شد، به روشنی می توان دید. در این نشست قواعدی تازه برای روابط واشنگتن با کشورهای منطقه تعریف شد که بر شراکت استراتژیک از طریق تاسیس پیمان های جدید منطقه ای به اسم«پیمان استراتژیک خاورمیانه» که مقرش در شهر ریاض، پایتخت عربستان سعودی برای مبارزه با تروریسم و درگیری علیه ایران باشد، متمرکز بود.  در این بیانیه امیر قطر به شدت از سیاست های امریکا و رئیس جمهوری آن، ترامپ، انتقاد کرد و نسبت به امکان ادامه حضور او در قدرت ابراز تردید کرد، همچنین بر متزلزل بودن پیمان هایش با عربستان تاکید کرد.

•    پشت گرمی قطر در مدیریت بحران به  شبکه الجزیره
تعطیلی این شبکه  که درپیشنهاد13بندی، عربستان خواستار  آن شده بود به عنوان خواسته ای غیر منطقی و مغایر با حقوق بین الملل و دخالت در حاکمیت داخلی قطر محسوب  شد.نقش شبکه خبری الجزیره به عنوان یک رسانه مستقل که هویت جداگانه ای برای دوحه متصور می کرد و در  بهارهای عربی از مصر و تونس تا اعتراضات شیعیان شمال عربستان نقش مستقل خود را ایفا  نموده بود، که توسط شبکه های خبری جهانی مورد حمایت قرار گرفت.
 درسطح تحلیل نظام بین الملل محرک بحران تهدید امنیتی برای بازیگر  منطقه ای(عربستان)،حرکت قطر و تشویق های فرامنطقه ای دولت ترامپ بوده که کاملا منبعث از اهداف اقتصادی است.از این رو پیش بینی می شود تغییر در مناسبات منطقه ای و فرامنطقه ای آمریکا بشدت می تواند پشتوانه حمایتی سیاست عربستان را متزلزل نماید و از این رو احتمال  حرکت تندی از سوی عربستان نسبت به قطر بعید بنظرمی رسد .ازسوی دیگر مناسبات عمیق قطر با آمریکا و ترکیه و از آن مهم تر جایگاهی که این کشور می تواند به عنوان واسطه با قدرتهای غیر دولتی نظیر حماس و ...فراهم نماید به این کشور وجه توانمند واسطه مذاکرات با غرب فراهم خواهد کرد.این پتانسیل ناگفته و نانوشته همواره جایگاه قابل تاملی برای این کشور از دید غرب فراهم نموده و در طول این سالها عملا مورد توجه بوده است.

نتایج احتمالی
 تضعیف قدرت سیاسی عربستان و متعاقبا ارتقاء جایگاه قطر در منطقه رفتار سنتی سایر کشور های عربی منطقه را در سالهای بعد دچار تغییر خواهد کرد که در دراز مدت کارکرد منطقه ای عربستان را با اشکالات جدی مواجه خواهد کرد.بعلاوه انتظار می رود با  رفتار سنجیده دستگاه دیپلماسی ایران در این بحران  ،تغییر توازن سیاسی منطقه ای به ضرر عربستان  ، جایگاه ایران را در مناسبات منطقه ای را ارتقاء دهد . واکنش آرام ظریف  وزیر امور خارجه ایران و توصیه وی به طرفین  جهت مدارا و مذاکره  این پیام را به وجوه فرامنطقه ای این بحران( آمریکا وغرب) میرساند  که  سیاست ایران در جهت اعتماد سازی و رفع بحران پا برجاست .  این پیام ایران  قدرت های فرامنطقه ای را نسبت به کاهش بحران تشویق خواهد کرد. لذا انتظار می رود در گذری نه چندان دور بحران خاتمه یابد.


تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل