شما اینجا هستید: Homeتحلیلمتغیرهای تاثیر گذار بر روابط ایران و عربستان

متغیرهای تاثیر گذار بر روابط ایران و عربستان

دکتر شقایق حیدری

بیست ودومین هم اندیشی علمی تخصصی گروه مطالعات روابط بین الملل

 

سلسله مباحث ابهام درخاورمیانه

گرد آوری و تدوین: لیلا طباطبایی/امیر مقدمی

طی سال هایی که به مطالعه و تحقیق و تدریس در زمینه مسائل خاورمیانه مشغول بوده ام، همواره کمبود منابعی که بطور دقیق، عمیق و جامع به روابط ایران و عربستان سعودی بپردازند، برای من محسوس بوده است.
اکثر تحقیق ها و پایان نامه هایی که به این موضوع پرداخته اند، روابط دو کشور را از دیدگاه مسئله ایدئولوژی و مذهب مورد توجه قرار داده اند و کمتر به سایر متغیرهای تأثیرگذار بر روابط دو کشور پرداخته اند.
روابط ایران و عربستان همواره از فراز و نشیب فراوانی برخورار بوده است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، چند رویداد بر روابط دو کشور تأثیر منفی گذاشته است:
▪️خود پدیده انقلاب اسلامی و حاکمیت یک دولت شیعی در ایران با داعیه انقلابی گری و صدور انقلاب شیعی،
▪️حمایت عربستان سعودی از صدام حسین در جنگ ایران و عراق،
▪️کشتار حاجیان ایرانی در سال ۱۳۶۶؛
▪️سقوط دولت بعثی صدام حسین در عراق در سال 2003 و حاکمیت دولت شیعی طرفدار ایران در این کشور؛
▪️وقوع بهار عربی و جنگ داخلی در سوریه و یمن؛
▪️حوادث سال 1394 (حوادث حج، اعدام شیخ نمر، حمله به سفارت عربستان در ایران) و در نهایت قطع کامل روابط دو کشور.
شعارها و اعتراضات ایران و عربستان به اقدامات یکدیگر در منطقه و اختلافات دو کشور همواره ادامه داشته ولی هیچگاه به قطع کامل روابط منجر نشده بود.
اما، پس از حمله به سفارت عربستان سعودی در تهران و کنسولگری آن در مشهد در سال 1394، روابط دو کشور به طور کامل قطع شد.
اختلافات دو کشور پس از جریان های موسوم به بهار عربی تشدید شد:
این جریان ها منجر به تغییر موازنه قدرت منطقه ای به نفع ایران، قدرت گیری اخوان المسلمین در کشورهای عربی به ویژه مصر، فاصله گرفتن ترکیه و قطر از عربستان، ناکامی عربستان در هماهنگ کردن و یکصدا کردن کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و... شد.
در نتیجه، عربستان تصمیم های شتاب زده ای مانند دخالت مستقیم نظامی در یمن گرفت که منجر به فجایع انسانی و تلفات جانی و مالی بسیار در این کشور، بدون دستاورد عمده ای برای عربستان شده است.
همچنین، ایرانی ها معتقدند عربستان که توانایی مقابله با ایران در خارج را ندارد، قصد دارد با حمایت از گروه های تروریستی و تجزیه طلب در داخل تمامیت ارضی ایران را تهدید کند.
➖بر این اساس، برخی متغیرهای تأثیرگذار مهم در روابط ایران و عربستان عبارتند از:
▪️ملاحظات و نگرانی های امنیتی دو کشور
▪️ملاحظات ایدئولوژیکی دو کشور
▪️رقابت های منطقه ای
▪️مداخلات خارجی
▪️ضعف هویت ملی در عربستان و نوپابودن دیپلماسی در این کشور که منجر به سیاست خارجی متزلزل عربستان نسبت به ایران شده است.
▪️چگونگی رابطه دو کشور با ایالات متحده امریکا
▪️هراس عربستان از برنامه هسته ای ایران
▪️ظهور متغیرهای مداخله گر مانند گروه های تروریستی
▪️ تعدد دیدگاه ها در دو کشور نسبت به رابطه با یکدیگر
▪️تسلط دیدگاه اطلاعاتی محور در هر دو کشور در مورد رابطه با یکدیگر به جای دیدگاه دیپلماسی محور
▪️نبود دانش لازم در روابط سیاسی فی مابین و...

➖برخی راهکارهای برقراری روابط مسالمت آمیز و صلح آمیز بین ایران و عربستان نیز عبارتند از:
▪️مذاکرات بر سر منافع مشترک دو کشور (هرچند منافع حداقلی باشد) (به طور مثال، دو کشور به این نکته توجه کنند که در صورت ادامه بی ثباتی در منطقه، خریداران عمده نفت به مسیرهای جایگزین برای تأمین انرژی خود روی می آورند).
▪️تلاش برای بازگرداندن موازنه قدرت به منطقه که می تواند امنیت و ثبات را برای منطقه به ارمغان بیاورد. (قدرت بازیگران منطقه ای، ضمانت امن تری را برای امنیت بلندمدت منطقه نسبت به طرح ها و سیاست های کوتاه مدت امریکا دربردارد)
▪️سیاست های خارجی اعتدال گرایانه ایران می تواند از نگرانی های عربستان بکاهد. .
▪️پایبندی دو کشور به ساختار قدرت متوازن شیعه- سنی در منطقه
▪️توجه دو کشور به عدم وارد کردن اتهامات بی اساس و پایه به یکدیگر
▪️ تداوم نسبتاً پایدار همکاری ایران و عربستان باید یک دارایی در جهت بازگرداندن صلح به خاورمیانه دانسته شود.
▪️در هر دو جامعه باید نسل جدیدی از محققان و سیاستمدارانی ظهور کند که آگاهی عمیقی از هم داشته باشند تا بتوانند همدیگر را بهتر درک کنند.

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل