شما اینجا هستید: Homeتحلیلنقش اروپا در حفظ روابط فرا آتلانتیک و موافقت نامه برجام

نقش اروپا در حفظ روابط فرا آتلانتیک و موافقت نامه برجام

دکتر امیر هوشنگ میرکوشش

 موافقت نامه برجام (برنامه جامعه اقدام مشترک) در سال های اخیر به عنوان یکی از مهم ترین موضوعات در مباحث بین الملی مطرح بوده است. پیامدهای حاصل از پدیده تحریم های هوشمند قبل از برجام باعث آغاز مذاکرات هسته ای با کشورهای 1+5  گردید. برجام توانست با لغو تحریم های هسته ای شامل تحریم مالی، بانکی، بیمه ای و تحریم نفتی وضعیت نابسامان اقتصادی ایران را تا حدی سامان بخشد. دولت جدید آمریکا قبل از روی کار آمدن وعده پاره کردن برجام را داد. دونالد ترامپ در تاریخ 8 ماه مه 2018 طی امضای بیانیه ای  قصد خود را برای خروج از توافق هسته ای برجام با  ایران  اعلام نمود و به  وعده انتخاباتی خود عمل نمود.
اختلافات فرا آتلانتیک بر سر موضوع پرونده هسته ای ایران (موافقت نامه برجام) با خروج ایالات متحده آمریکا از این توافق نامه وارد مرحله جدیدی گردیده است. این اختلافات خطر رویارویی اقتصادی میان واشنگتن و کشور های اروپایی را افزایش می دهد. اختلافات ایالات متحده و اروپا نسبت به ایران به طور فزاینده ای رو به گسترش است.  رویکرد واشنگتن و اروپا در مورد تهدید  های ایران  متفاوت است.  بازیگران اروپایی به طور کلی ایران را به عنوان منبع اصلی بی ثباتی منطقه در خاورمیانه نمی بینند و بر اهمیت مشارکت برای تکمیل اقدامات قهرآمیز تأکید دارند. خروج ایالات متحده آمریکا از برجام  چه تاثیری بر روابط فر آتلانتیکی میان این کشور و اروپا دارد ؟
سران کشورهای عضو اتحادیه اروپا شامگاه چهارشنبه ۲۶ اردیبهشت/ ۱۶ مه در اجلاس صوفیه توافق کردند که با وجود خروج آمریکا از برجام، به تعهدات خود در توافق هسته‌ای با ایران عمل کنند.  اکنون بحث بر سر اقدامات عملی برای حفاظت از شرکت‌های اروپایی‌ در برابر تحریم‌های آمریکاست. در این زمینه گزینه‌های چندانی وجود ندارد. اروپا تا کجا می تواند در جلوگیری از فروپاشی موافقت نامه برجام تاثیر گذار باشد ؟
ژان کلود یونکر، رئیس کمیسیون اروپا پیشنهاد داده است که دولت‌های اروپایی، شرکت‌هایی را که با ایران معامله می‌کنند، در برابر تحریم‌های اقتصادی ایالات متحده آمریکا بیمه کنند.خبرگزاری رویترز به نقل از منبعی که نام او را افشا نکرده گزارش داده که سران کشورهای عضو اتحادیه اروپا در اجلاس صوفیه توافق کردند که همکاری برای یافتن راه‌کارهای حفاظت از شرکت‌های اروپایی که با ایران معامله و تجارت دارند را آغاز کنند.
  انجام این کار مستلزم آن است که اروپایی ها تلاش های آمریکا را برای مجازات شرکت هایشان از تجارت با ایران متوقف کنند.این وضعیت بی سابقه نیست.  در سال 1982، با پاسخ دادن به تحریم نظامی در لهستان، رونالد ریگان رئیس جمهور آمریکا  به دنبال مجازات شرکت هایی بود که به ایجاد یک خط لوله گاز بین اتحاد جماهیر شوروی و اروپای غربی می پرداختند.  اروپایی ها تهدید کردند که علیه شرکت های آمریکایی تلافی خواهند کرد  و در نهایت ریگان را عقب نشینی نمود.  در سال 1996، این الگو تکرار شد.  کنگره قانون مجازات سرمایه گذاران اروپایی در کوبا را تصویب کرد.  اروپایی ها پرونده ای را در سازمان تجارت جهانی علیه آمریکا گشودند و نیز قانون «مقررات مقابله‌ای» در نوامبر ۱۹۹۶ در جریان مناقشه بر سر تحریم ایران، کوبا و لیبی به تصویب پارلمان اروپا رسید، رعایت تحریم‌های آمریکا علیه ایران را برای شرکت‌های اروپایی ممنوع می‌کند.  
به نظر می رسد شرایط کنونی فوق کاملا متفاوت و سخت تر است . حجم تجارت اروپا با آمریکا در حال حاضر بسیار بیشتر و در مقابل سطح تعامل اروپا و آمریکا در دوران ترامپ نسبت به دوران ریگان و کلینتون بسیار ضعیف تر است و دونالد ترامپ نسبت به هم بستگی با اروپا نسبت به پیشینیان خود علاقه کم تری دارد و در جهت تضعیف اتحادیه اروپا گام بر می دارد . 
مقامات اروپایی می گویند راه ساده ای برای حفاظت از شرکت های اروپایی در برابر تحریم هایی که دونالد ترامپ دوباره به اجرا گذاشته وجود ندارد و برخی از شرکت های بزرگ اروپایی مثل توتال  از هم اکنون خروج از ایران را آغاز کرده اند و شرکت های بزرگ  کشتیرانی مثل مرسک اعلام نموده فعالیت خود در ایران را تعطیل خواهد نمود. شرکت ایتالیایی فولاد سازی دانیلی اقدامات برای یافتن پشتوانه مالی برای قراردادهای یک میلیارد و پانصد میلیون یورویی خود در ایران را متوقف کرده است.شرکت فنلاندی فناوری معادن به نام اوتوتک نیز گفت تحریم های آمریکا مناسبات آن با ایران و فعالیت در آن کشور را پیچیده و کند خواهد کرد. مقررات اتحادیه اروپا برای ممنوع کردن تبعیت شرکت های اروپایی از تحریم های آمریکا تاکنون هیچگاه مورد استفاده قرار نگرفته و علاوه بر مهم بودن، اجرای آن نیز بسیار دشوار است. همزمان با آمادگی بسیاری از شرکت های اروپایی برای خروج از ایران به دلیل هراس از تحریم های آمریکا، امانوئل مکرون، رییس جمهوری فرانسه جنگ تجاری بین اروپا و آمریکا به خاطر تصمیم واشینگتن برای خروج از توافق هسته ای با ایران را منتفی دانست.
واقعیت مهم دیگر در حجم تبادلات اقتصادی سه کشور آلمان، انگلستان و فرانسه با امریکا است، که در مقایسه با ایران بسیار بالاتر است و احتمالا  می تواند تضمین این کشور ها به ایران برای ادامه فعالیت های اقتصادی در ایران و حمایت از شرکت های اروپایی در مقابله با تحریم های ثانویه امریکا را در عرصه عمل خدشه دار نماید .براساس آمار‌های بانک جهانی، تجارت سه کشور اروپایی با آمریکا در مقایسه با تجارت آن‌ها با ایران، اصلاً قابل قیاس نیست.طبق آمار مذکور، مجموع تجارت سالانه ایران با آلمان، انگلستان و فرانسه کمتر از ۹/۵ میلیارد دلار بوده در حالی که این سه کشور با آمریکا ۳۷۹ میلیارد دلار تجارت دوجانبه داشته‌اند. مقایسه این دو رقم نشان می‌دهد تجارت با ایران برای سه کشور اروپایی، معادل 1/6 درصد تجارت آن‌ها با آمریکاست .
بنابر این به نظر می رسد از نقطه نظر اقتصادی اروپا برای حفظ برجام و مقابله اقتصادی با امریکا انگیزه ای ندارد و از هم اکنون با خروج شرکت ها ی اروپایی روند خروج اروپا از برجام آغاز شده و پس از 180 روز زمان شروع تحریم های هوشمند و فلج کننده ایالات متحده این روند تکمیل شود. اما سئوال دیگری در این جا قابل طرح است : جایگاه اتحادیه اروپا  و کشور های اروپایی در تنظیم دستور کار  نظم جهانی آینده چیست و خروج این کشور از برجام چه تاثیری بر این جایگاه دارد؟
برجام احتمالا اولین معاهده بین المللی است که اتحادیه اروپایی نقشی تعیین کننده در شکل گیری آن داشته است. برجام توانست ظرفیت های دیپلماتیک و هماهنگ کنندگی اروپا را عملیاتی نماید. نقش اتحادیه اروپا در این مذاکرات مبتنی بر هنجار های اتحادیه اروپایی بود و توانست امریکا را نیز به تبعیت از این نقش وادارد. برجام باعث شد اروپا از منظر خود اتکایی امنیتی و دفاعی و حفظ فاصله انتقادی اروپا از آمریکا  و کسب پرستیز برای اروپا در عرصه بین المللی تاثیر گذار باشد.
اتحادیه اروپایی در مقابل تلاش ترامپ در جهت تضعیف  و فروپاشی این اتحادیه تا کنون مقاومت نموده است.اتحادیه اروپا می کوشد برجام را نجات دهد و این توافق را عامل مهمی در حفظ امنیت بین المللی می داند. اما دونالد ترامپ آنرا «بدترین توافقی که صورت گرفته» خوانده است که نتوانسته برنامه ها ی موشکی ایران و دخالت آن کشور در سوریه، یمن، عراق و لبنان را محدود کند. ملاحظات هویتی، حیثیتی  و هنجاری اتحادیه اروپا  احتمالا می تواند بر پایداری این اتحادیه در جهت حفظ برجام  کار سازتر باشد و بر ملاحظات اقتصادی پیشی گیرد. با این وجود میزان موفقیت اتحادیه اروپا در پایداری بر سر هنجار ها و نقش این کشور در تنظیم دستور  کار جهانی  بستگی به  عدم قطعیت های زیر دارد :
•    افزایش اتحاد در درون اعضای این اتحادیه و خنثی نمودن کنش های گریز از مرکز پس از برگزیت.
•     ایجاد بلوکی از کنش های چند جانبه  با مشارکت کشور هایی مثل چین و روسیه.
•    استقلال اتحادیه در تامین امنیت خود بدون اتکا به ایالات متحده.
•    اولویت ملاحظات هویتی ، هنجاری و ژئو پلیتیک بر ملاحظات اقتصادی.
•    سطح اثر گذاری روابط فرا آتلانتیکی و تاثیرگذاری رهبران اروپا بر تصمیمات آینده آمریکا به ویژه در حوزه برجام.
•    میزان نهاد سازی و اثر بخشیدن به نهاد های اروپایی در روابط با آمریکا و در حفظ برجام.
اتحادیه اروپا در صورت فائق آمدن بر عدم قطعیت های فوق و نیز کاهش نگرانی های آمریکا از نقش ایران در منطقه و نیز برنامه موشکی ایران ( که نیازمند مذاکرات جدید با ایران در این حوزه ها می باشد) احتمالا  خواهد توانست بر روند فروپاشی موافقت نامه برجام و حفظ آن  تاثیر گذارد.

 

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل