شما اینجا هستید: Homeگزارشبررسی بحران سوریه در خاور میانه کشورهای منطقه ای و فرا منطقه ای

بررسی بحران سوریه در خاور میانه کشورهای منطقه ای و فرا منطقه ای

مهدی پادروند /کارشناس ارشد روابط بین الملل

هفدهمین هم اندیشی علمی تخصصی گروه مطالعات روابط بین الملل

گرد آوری وتدوین / لیلا طباطبایی امیر مقدمی

سلسله مباحث"ابهام در آینده خاورمیانه"

 مهمترین کشورهای منطقه ای دخیل در این بحران ایران. ترکیه. و عربستان هستند.

در توضیح اهداف جمهوری اسلامی ایران باید گفت از آنجا که جمهوری اسلامی ایران همواره در پی ارتباط نزدیک و سازنده دو یا چند جانبه با کشورهای منطقه است بنابراین یکی از اهداف سیاست خارجی خود را تعامل سازنده با قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تعریف نموده و نسبت به این بحران توجه خاصی را مبذول داشته و از آنجا که کشور سوریه در جبهه مقاومت نقش فعال و سازنده‌ای دارد برای نظام جمهوری اسلامی ایران دارای اهمیت بسیار است.

 ➖مهمترین اهداف جمهوری اسلامی ایران در بحران سوریه بدین شرح می‌باشد:

▪جلوگیری از ساقط شدن جبهه مقاومت از طریق حفظ دولت کنونی سوریه چون که از این طریق روند کمک رسانی جمهوری اسلامی ایران به گروهای مقاومت مردمی در لبنان و فلسطین تسریع‌تر می‌شود.

▪حفظ امنیت در توضیح این مورد نیز باید گفت که مطابق قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ، این نظام بر مبنای توحید است و هدف نهایی و غایی حرکت به سوی الله می‌باشد که با ائتلاف و اتحاد ملل اسلامی در صدد رسیدن به این مهم است. در این میان جمهوری اسلامی ایران به طور مستقیم  با معارضین در سوریه در تقابل قرار گرفت چرا که این نیروها علاوه بر اینکه تمامیت ارضی و نظام سیاسی متحدان منطقه‌ای ایران را به چالش کشیده، بلکه تهدید امنیتی و ایدئولوژی برای ایران به شمار می‌روند. بنابراین سیاست خارجی خود را تحت تاثیر ظهور این نیروهای ضد امنیتی در منطقه در جهت جلوگیری از تسریع این افراطی گری به کشور خود تنظیم کرده است.

در توضیح حفظ امنیت باید گفت که دو کشور ایران و سوریه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران یک ساختار امنیتی در قالب دو کشور دوست ایجاد کرده که چشم پوشی از این ساختار برای طرفین غیر ممکن است.و همچنین دغدغه امنیتی بین دو کشور ماهیت نظامی و غیر نظامی داشته و براساس مشترکات تاریخی ایجاد و ساختار بندی شده و باعث می‌شود امروزه از دگرگونی این ساختار به ضرر خود جلوگیری کرده و یا اینکه بتوانند این ساختار امنیتی منطقه را به نفع خود تغییر دهند. با این وجود هر گونه تغییرات ساختاری در مجموعه امنیتی برای امنیت ملی ایران اهمیت به سزایی داشته و باعث تغییرات در رویکرد سیاست خارجی جمهوری اسلامی شده است

اما در این بین مهمترین سوالی که در ذهن هر پژوهشگری ممکن است  ایجاد شود این است که چرا کشور سوریه از جبهه مقاومت حمایت میکند؟ در جواب این سوال باید گفت که دولت سوریه در کنار جبهه مقاومت دارای یک تهدید مشترک بنام رژیم اشغالگر قدس است و با قرار گرفتن در کنار جبهه مقاومت تاثیر گذاری خودرا برای دفع این تهدید بیشتر کرده است.بلندی های جولان نیز یکی از مناطق مورد اختلاف دمشق با رژیم صهیونیستی می‌باشد و دولت سوریه هر گونه توافق بین اسرائیل و فلسطین را مشروط به حل این موضوع می‌داند و با حمایت از این جبهه مقاومت مردمی خواسته خود را اعلام می‌کند.

▪سومین هدف ایران دفاع تهاجم ایدئولوژیک است. دفاع تهاجم ایدوئولوژیک استراتژی‌ای است که وضعیت پایدار ایران در مداخله سوریه را در معرض نمایش می‌گذارد و اساسا این نکته را متوجه نظام‌بین‌المللی می‌کند که ایران حضور دائمی در سوریه دارد، چرا که بسیاری از کارشناسان و تحلیل گران معتقد بودند که حمایت ایران از دولت سوریه به صورت تدریجی کاهش خواهد یافت و ایران موضع خود را حداقل برای داشتن جایگاهی در حکومت جدید سوریه تغییر خواهد داد اما عکس این موضوع رخ داد.و هدفی که جمهوری اسلامی ایران در استفاده کردن از این استراتژی دنبال می‌کند این است که با استفاده کردن از نیروهای مقاومت مردم سوریه که امروزه در حومه دمشق و حمص تعداد آن‌ها به ۱۰۰۰۰۰نفر می‌رسد حتی بعد از دولت کنونی بتواند در سوریه نفوذ خود را حفظ کند. و این مهم را از طریق ارائه راه حل های سیاسی برای حل این بحران در کنار کمک های مستشاری دنبال می‌کند.

▪حفظ تعادل ژئوپلتیک منطقه هدف دیگر ایران است.

در خاورمیانه امروزی ما شاهد تعارضات ایدئولوژیک و ژئوپلتیک مختلف در کشورهای منطقه هستم که امکان هر گونه همکاری برای کشورهای منطقه را سلب نموده است لذا جمهوری اسلامی ایران در صدد مدیریت این منازعات در جهت حفظ تعادل منطقه می‌باشد.چرا که هر گونه تعارض در بین کشورهای منطقه باعث دخالت و نفوذ هر چه بیشتر کشورهای غربی و استعمار گر به منطقه می‌شود و این موضوع دقیقا مخالف با اصول اصلی انقلاب اسلامی ایران می‌باشد.

مهمترین برنامه‌های جمهوری اسلامی ایران :

  • تامین امنیت سرمایه‌گذاری های خود یا به عبارت دیگر تامین اهداف اقتصادی خود.
  • رفع ایران هراسی
  • حل بحران از طریق سیاسی.

 دومین کشور مهم منطقه عربستان است.

دولت عربستان برای جلوگیری از نفوذ سیاسی معنوی ایران در کشورهای عربی منطقه سیاست تهاجمی خود را برای رسیدن به این هدف اتخاذ کرد.و یکی از مهمرین حامیان دولت اسلامی عراق و شام شد که با کمک رسانی همه جانبه نظامی و مالی درصدد براندازی دولت سوریه برامد.چرا که کشور سوریه دارای یک موقعیت استراتژیک در منطقه می‌باشد و ارتباط و اتحاد با این کشور برای کشورهای منطقه اهمیت بسزایی دارد.

دولت عربستان متوجه این نکته شد که تا زمانی  که دولت سوریه در بطن جبهه مقاومت فعالیت می‌کند و یکی از متحدین جمهوری اسلامی ایران باشد  برقرار کردن هرگونه ارتباط در جهت رسیدن به خواسته‌های خود بی حاصل خواهد بود . و مهمترین مسئله‌ای که این اختلاف نظر بین سوریه و عربستان را نشان می‌دهد ارسال خطوط لوله ای بود که عربستان و قطر برای ارسال گاز به اروپا به خاک سوریه احتیاج داشتند که با مخالفت این دولت روبه رو شد در مقابل با خط لوله ایران موافقت شد.

سومین کشور مهم دخیل در بحران سوریه کشور ترکیه است.

سیاست خارجی کشور ترکیه در برابر تحولات سوریه تا حدود زیادی متفاوت به نظر می‌رسد از همان روزهای نخست شروع اعتراضات مخالفان حکومت سوریه دولت ترکیه حمایت از اپوزیسیون سوریه را آغاز کرد و ضمن ترغیب دولت سوریه به انجام اصلاحات در اغلب موارد موضع گیری های نسبتا تندی در برابر نحوه‌ای برخورد با مخالفان اتخاذ کرد. ازجمله اقدامات دولت ترکیه در همراهی با مخالفین دولت بشار اسد، می‌توان به برپایی اردوگاه‌های پناهندگی برای مخالفان  در داخل خاک ترکیه(استانبول)تحت عنوان"شورای آزادی بخش ملی سوریه" و تلاش‌های دیپلماتیک به منظور ترغیب سوریه به انجام اصلاحات دموکراتیک اشاره کرد.

ترکیه که مناقشات مختلفی در طول تاریخ خود با سوریه داشته است در سال‌های اخیر در جهت رفع تنش‌ها و بهبود روابط سیاسی بین دوکشور گام برداشته است این دولت با بروز جنبش‌های مردمی و نا آرامی‌های سیاسی در سوریه فرصت را غنیمت شمرد تا با بازیگری در تحولات این کشور در جهت کسب وجهه اجتماعی و جلب توجه نظام غرب و اتحادیه اروپا گام بردارد.

 در بحث اهداف کشورهای فرا منطقه‌ای به دو کشور آمریکا و روسیه اشاره می‌شود.

  • سیاست خارجی آمریکا

سیاست خارجی این کشور در جارچوب نظریه واقع‌گرایی قابل بررسی است و آنچه که کاخ سفید در این قالب به صورت کلی در صدد دستیابی به ان بود بدین شرح می‌باشد

▪تامین امنیت رژیم صهیونیستی حضور آمریکا در منطقه به طور سنتی در دو موضوع ریشه دارد الف در منافع هژمونیک ایالات متحده در تامین و ثبات بازارهای نفت و دیگری در تعهد به امنیت اسرائیل.در خاورمیانه می‌توان به دو ساختار هنجاری عمده در مقابل اسرائیل اشاره کرد اولین ساختار ساختار هنجار سازش با هنجارهای چون دست کشیدن از مقاومت در برابر اسرائیل پذیرش وجود آن و حتی برقراری روابط با آن و ....

در مقابل ساختار هنجاری مقاومت اسلامی به هنجارهای چون تداوم مقاومت در برابر اشغالگری اسرائیل، غاضب دانستن آن، و قطع رابطه با آن و... در این میان تعلق سوریه به محور مقاومت و حاضر نشدن آن به پذیرش هنجارهای محور سازش سبب شد تا کشورهای فعال در محور مذکور(محور سازش) برای محدود سازی سوریه اقدام کنند.به طور کلی رژیم صهیونیستی با یک خطر جدی برای مرزهای خود در منطقه جولان که به صورت دوفاکتور مورد شناسای قرار گرفته است مواجه شده و براندازی دولت فعلی سوریه گامی مهم در جهت رفع این تهدید می‌باشد.

 ▪دومین هدف جلوگیری از ایجاد قدرت منطقه‌ای ایران

هدف غرب از براندازی دولت سوریه در مقیاس جهانی توسعه هژمونی خود در برابر بلوک شرق و در مقیاس منطقه‌ای مقابله با ژئوپلتیک روبه رشد ایران و جبهه مقاومت است.تبلیغات ایالات متحده علیه ایران، و پرونده هسته ای آن و همچنین فعالیت‌های منطقه‌ای ایران بخصوص در دو بحرا عراق و سوریه باعث شده است که ایران را به عنوان یک مقوله امنیتی در منطقه تبدیل کند.

از جمله اقدامات دیگری که امریکا برای جلوگیری از نفوذ جمهوری اسلامی ایران انجام می‌دهد نفاق انداختن بین شیعه و سنی در منطقه می‌باشد که با ترغیب کشورهای سنی منطقه و منفی تعریف کردن ایران باعث شده است این اختلافات و این تنش‌ها بعنوان درگیری بین سنی و شیعه تعریف شود و کشورهای رقیب منطقه‌ای در کنار آمریکا در صدد باشند هر جه بیشتر ایران را محدود کنند و از هر گونه فعالیت آن جلوگیری کنند.

 ▪رقابت سیاسی اقتصادی با روسیه از جمله اهداف دیگر ایران می‌باشد.

بدین ترتیب اولویت‌ها و محورهای سیاست خارجی آمریکا در خاورمیانه عبارتند از:

  • جلوگیری از حیات دوباره قدرت روسیه
  • مهار اسلام‌گرایی و جلوگیری از رشد اسلام سیاسی
  • تامین منافع اقتصادی

 با شروع بحران سوریه آمریکا در صدد برآمد که هرج‌و مرج‌های ایجاد شده در شرق اروپا و خاورمیانه را مدیریت کند و باعث محدود کردن نفوذ روسیه در این مناطق باشد .آمریکا همواره سعی می‌کند از ایجاد درگیری مستقیم با مسکو جلوگیری کند و در مقابل با اتخاذ همزمان سیاست امنیتی سازی و سیاست فشار دیپلماتیک به کشورهای خاورمیانه و آسیای مرکزی در زمینه حقوق بشر. اقتصاد و سیاست برای بازی در حیات خلوت روسیه استفاده کند.

  •  سیاست خارجی روسیه

مهمترین اهداف سیاست خارجی روسیه در بحران سوریه :

¤صیانت از منافع اقتصادی و به ویژه ادامه فروش تسلیحات منافع اقتصادی روسیه نیز حوزه‌های گسترده‌ای از جمله انرژی و سرمایه‌گذاری خارجی را در بر می‌گیرد .سوریه یکی از شرکای باقی مانده برای روسیه از دوره فروپاشی شوروی به عنوان میراث جنگ سرد در خاورمیانه قلمداد می‌شود.ایجاد پایگاه نظامی روسیه در بندر طرطوس و همچنین فروش  چشم گیر تسلیحات نظامی به این کشور و سرمایه گذاری های عظیمی که روسیه در زمینه گاز و نفت به وسیله شرکت‌های گازپروم و تاتنفت انجام داده است باعث می‌شود بر نگرانی های مسکو در این بحران افزوده شود و همواره تمام تلاش خود را برای حفظ دولت کنونی انجام دهد.

¤دامنه فعالیت تکفیری ها با توجه به عضو گیری این تروریست‌ها از مناطق مختلف دنیا به ویژه بیعت با گروهای تندرو در آسیای مرکزی و قفقاز جنبش اسلامی ازبکستان imu و همچنین با توجه به تبلیغات گسترده‌ای که این تروریست‌ها انجام می‌دهند باعث شد که بسیاری از جوان‌های  منطقه قفقاز و آسیای مرکزی به ان‌ها بپیوندند.از آنجا که کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز از بنیه اقتصادی و نظامی ضعیفی برخوردارند با اتمام این بحران و تجاربی که این افراد در انجام عملیات‌های تروریستی و چریکی کسب کرده‌اند می‌توانند برای دولت مرکزی خود ایجاد مشکل کنند.

¤رقابت در عرصه‌های مختلف با آمریکا و جلوگیری و مقابله با تک روی‌های آمریکا.

امروزه کشورهای صنعتی بیش از هر کشور دیگری به انرژی نیازمندند از آنجا که خاورمیانه سرشار از انرژی غنی نفت و گاز است برای این کشورهای اهمیت بسزای دارد.روسیه و آمریکا کشورهای هستند که به صورت سنتی در رقابت به همدیگر قرار دارند و هر کدام به گونه های مختلف سعی در نفوذ و ایجاد اتحاد و ائتلاف با کشورهای منطقه در جهت رسیدن به اهداف خود فعالیت می‌کنند.

¤هدف روسیه نمایش قدرت و ارتقا پرستیژ بین‌المللی.

بعد از فائق آمدن روسیه بر مشکلات و تنگناهای اقتصادی به دلیل افزایش بهای انرژی و دستیابی  به نظم و ثبات داخلی خود را به یک قدرت در حال بازسازی می‌بیند.روسیه در این شرایط می‌کوشد بار دیگر جایگاه خود را به عنوان یک قدرت بزرگ و تاثیر گذار در نظام بین‌الملل بازیابد.و مجددا خود را بعنوان یکی از پرنفوذترین مراکز جهان معرفی میکند لذا استفاده کردن از نیروی نظامی یکی از ابزارهای است که روسیه برای رسیدن به این هدف مورد توجه قرار می‌دهد.

¤هدف دیگری که روسیه در این بحران مورد توجه خود قرار داده است استفاده کردن از ایران به عنوان کارت بازی علیه غرب است.

در این دوره روسیه برای مقابله با یکجانبه گرایی آمریکا به متحدانی در منطقه خاورمیانه نیازمند است که در این بین ایران از اهمیت ویژ‌ای در سیاست خارحی این کشور برخوردار شد. و به همیت خاطر حمایت از برنامه هسته ای ایران در شورای امنیت و همچنین تحویل سامانه اس۳۰۰به ایران و کمک به ایران  در ساخت دو راکتور در بوشهر را در دستور کار خود در کنار اتحاد برای جنگ علیه تروریسم قرار داد.

اما تمام این اهداف امروزه در نشست آستانه که بین ایران و روسیه و ترکیه با حضور نماینده مخالفین و همچنین دولت سوریه برگزار شد به صورت دیگر نمایان شد.در این نشست طرفین به توافق‌های دست پیدا کردند که مهمترین آن‌ها :

  • احترام سه کشور به تمامیت ارضی حاکمیت و استقلال سوریه
  • سه کشور متقاعد شدن که برای حل این بحران راه‌حل نظامی وجود ندارد
  • ضمن تاکید بر راه‌حل سیاسی برای حل این بحران به نقش سازمان‌ملل در جهت حل این جنگ داخلی تاکید کردند
  • وزرای سه کشور بر اهمیت آتش بس و کمک‌های یشر دوستانه بدون مانع و بدون حضور نظامیان به توافق رسیدن
  • توافق برای مبارزه با داعش و جبهه النصره بین سه کشور.

دولت ترکیه که با آغاز بحران سوریه از معارضین علیه دولت حاکم حمایت می‌کرد امروزه با استارت استقلال کردستان سوریه و عراق بیم این موضوع را می‌تواند داشته باشد که این دو منطقه به عنوان دو الگوی موفق برای کردهای این کشور مطرح شود و پ ک ک امنیت جمهوری ترکیه را با خطر جدی مواجه کند .

بنابراین ترکیه به نظر بنده از موضع خود مبنی بر براندازی دولت بشار اسد کوتاه بیاید و در کنار ایران و روسیه برای خود جایگاهی در منطقه و سوریه ایجاد کند.

و اما سناریوهای موجود برای بحران سوریه

➖سناریو های مداخله نظامی در سوریه

¤ایجاد منطقه حایل

 دولت های مخالف دولت سوریه یا به عبارتی جبهه ضد سوری به دنبال یک بنغازی سوری می‌روند. و با این اوصاف وارد فاز نظامی به صورت جدی‌تر از قبل می‌روند

¤برقراری معابر انسانی به پیوست فرمایشات آلن ژوپه وزیر خارجه فرانسه این سناریو یک دخالت برای حمایت از شهروندان سوریه در مقابل این حملات تروریستی است

¤محاصره دریای و زمینی سوریه که با فرستادن ناوهای جنگی آمریکا به سواحل سوریه و ایجاد حلقه محاصره توسط ارتش اسرائیل و اردن زمینه هایی برای‌ ایجاد این سناریو ایجاد می‌کند.

¤تجزیه سوریه به دلیل طولانی شدن جنگ

¤حل بحران سوریه به صورت سیاسی

کلام اخر اینکه سناریو های مطرح شده هر کدام با عوامل و موانعی متعدد روبه رو است و عملی شدن آن نیاز به بسته‌ای از شرایط و عوامل مساعد دارد.چرا که غرب هنوز هزینه و تبعات مداخله خود در سوریه را به صورت راهبردی و امنیتی برآورد نکرده است و همچنین به پیامد منفی این دخالت در امنیت رژیم صهیونیستی نگاه ویژه نداشته‌اند.

 

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل