شما اینجا هستید: Homeگزارشروسیه و خاورمیانه

روسیه و خاورمیانه

مصطفی آذریان:تحلیلگر استراتژیک  مسائل روسیه و سردبیر ایراسیه

هجدهمین هم اندیشی تلگرامی علمی تخصصی در گروه مطالعات روابط بین الملل

سلسله مباحث : "ابهام در آینده خاورمیانه"

گردآوری وتدوین /لیلا طباطبایی،امیر مقدمی

با سقوط شوروی و آغاز ناآرامی های گسترده در داخل روسیه، کرملین برای مدت ها خاورمیانه را به فراموشی سپرده بود تا این که درآمدهای نفتی سرسام آور و سیاست های ضعیف آمریکا فضای مطلوب را برای بازگشت خرس روسی به خاورمیانه فراهم آورد؛ در طول یک دهه گذشته، روسیه به دنبال احیای اقتصاد خود بوده، به طوری‌که این امر کمک کرده تا حدودی توانمندی‌های نظامی خود را حفظ و بهبود بخشد. این موضوع باعث حفظ اعتمادبه‌نفس این کشور در سطح بین‌المللی شده و منتج به فعال‌سازی روابط اقتصادی و تجاری با کشورهای منطقه شده است.
رویکرد مسکو در قبال خاورمیانه دستخوش تغییراتی اساسی و واقعی از زمان شوروی و حاکمیت کمونیسم بر این کشور تا زمان حال حاضر شده است؛ در واقع می‌توان گفت راهبرد این کشور در قبال کشورهای منطقه که در زمان جنگ سرد ایجاد مناطق نفوذ برای مقابله با غرب بود، پس از فروپاشی شوروی بر پایه منافع اقتصادی قرار گرفت و امروز شاهد نگاه عمل‌گرایانه مسکو به منطقه هستیم. در زمان جنگ سرد و تقابل میان شوروی و آمریکا، منطقه خاورمیانه برای روس‌ها جایگاهی مناسب برای مانورهای سیاسی و نظامی در تقابل با غرب بود و همچنین بازار مناسبی را برای تسلیحات و تجهیزات مدرن و ماشین‌آلات سنگین روسی ایجاد کرده بود.
سیاست روس‌ها در قبال خاورمیانه، چه در زمان شوروی و چه در زمان پس از فروپاشی، همواره از طریق چگونگی و نوع رابطه این کشور با غرب و به ویژه ایالات متحده آمریکا تعریف می‌گردد؛ برای مثال، در زمان جنگ سرد، با توجه به رقابت میان روس‌ها و آمریکایی‌ها، اتحاد جماهیر شوروی درصدد ایجاد اختلال در منافع غرب در منطقه از طریق متحدان و مشتریان خود در منطقه خاورمیانه بود؛ اما در دوره پس از شوروی و در دهه نود میلادی، با توجه به نزدیکی روسیه و آمریکا، شاهد گسترش روابط روس‌ها با کشورهای خاورمیانه، آن هم از طریق تعاملات و تبادلات اقتصادی بودیم.
در دوران پیش از فروپاشی، همکاری روسیه با بعضی از دولت‌های عرب منطقه بر پایه منطق مخالفت با غرب و ساخت سوسیالیسم در جهان در حال توسعه تعریف می‌گردید و مسکو کشورهای منطقه خاورمیانه را به دو اردوگاه طرفدار غرب و طرفدار شوروی تقسیم بندی کرده بود؛ اما اکنون روس‌ها تلاش می‌کنند که با تمام کشورهای منطقه تعامل داشته باشند
روس‌ها رویکرد، اول سیاست، و سپس اقتصاد خود را که از دوران شوروی و جنگ سرد باقی مانده است حفظ نموده‌اند؛ برای نمونه، سیاست روسیه در قبال ایران را می‌توان مثال زد. ایران با توجه به مواضع ضد غربی خود باعث شده است که روس‌ها رابطه دوستانه نزدیکی را با تهران برقرار نمایند. ایران از نگاه دستگاه سیاست خارجی روسیه نقشی حائز اهمیت را در آینده نظام جهانی چندقطبی دارد، که البته با برداشته شدن تحریم‌ها علیه ایران، این موضوع سبب شده است که تهران بار دیگر به بازار جهانی انرژی بازگردد و این مسئله باعث می‌شود که قیمت‌های جهانی نفت و گاز صادراتی روسیه کاهش یابد. مجموع این عوامل و محرک‌ها باعث شده است که روسیه به سیاست خاورمیانه‌ای خود همانند دوران جنگ سرد و رقابت‌های ژئوپلیتیکی آن زمان بازگردد.
روس‌ها نگاه بدبینانه‌ای به اعتراضات مردمی در کشورهای عربی داشتند؛ اگرچه آشکارا از سران آن کشورها نیز حمایت نکرده‌اند. از نگاه رسانه‌های روسیه، سرنگونی متحدان سابق روسیه در منطقه، مانند صدام حسین در عراق و یا معمر قذافی در لیبی سبب گردید که امروز شاهد به‌وجود آمدن و رشد رادیکالیسم اسلامی باشیم که این اقدامات را روسیه به آمریکا نسبت می‌دهد. هدف اصلی رسانه‌های دولتی روسیه رساندن این پیام به مخاطبان خود است که دموکراسی در کشورهای عربی موثر واقع نمی‌گردد و روسیه حاکمان اقتدارگرا را بر اسلام‌گرایان تندرو ترجیح می‌دهد.
مقامات روسیه در همان ابتدا درباره منازعه سوریه پشتیبانی خود را از نظام سوریه به صورت علنی اعلام نمودند. معارضان سوری در همان ابتدای اعتراضات تلاش کردند که مقامات روسیه را مجاب نمایند در صورت همراهی این کشور با معارضان به منظور برکناری اسد، منافع روسیه در این کشور حفظ خواهد شد.
نقش رسانه‌های وابسته به دولت روسیه در شکل‌دهی به افکار عمومی این کشور به منظور حمایت از بشار اسد حائز اهمیت بوده است؛ زیرا توانستند نگاهی خیر و شرگونه را در مورد جنگ داخلی سوریه به افکار عمومی نشان دهند و نظام سوریه را به عنوان دولتی که با یک تهاجم خارجی تمام عیار از طرف غرب روبه‌روست و در مقابل تروریست‌های جهادی متعلق به داعش مقاومت می‌نماید به تصویر بکشند که در این میان، روس‌ها در کنار نیروی خیر قرار گرفته‌اند و آمریکا و متحدان این کشور در کنار نیروی شر ایستاده‌اند؛ زیرا از نیروی معارض با بشار اسد حمایت می‌کنند.همین تصویرسازی‌ رسانه‌های روسی سبب شده است که کار برای دیپلمات‌های روس پیچیده گردد؛ زیرا بخشی از مخالفان اسد که روس‌ها به آن‌ها برچسب تروریست زده‌اند، در مذاکرات مربوط به بحران سوریه مشارکت دارند و روسیه ناچار است آن‌ها را به عنوان بخشی از فرایند مذاکرات در مورد آینده سوریه بپذیرد.
مداخله نظامی روسیه سبب شد که موازنه قدرت در میدان نبرد به سود نیروهای ارتش سوریه شود و مواضع دولت این کشور در مذاکرات تقویت گردد. بعد از سرنگونی بمب افکن روسی توسط جت‌های جنگی ترکیه در اکتبر 2015، نیروهای هوافضار روسیه، سیستم‌های موشکی زمین به هوا را در اطراف شهر لاذقیه مستقر نمودند و از این طریق، روسیه به یک عامل مهم و تأثیرگذار نظامی در سوریه تبدیل شد. منازعه سوریه نماد عدم قاطعیت و ناتوانی ائتلاف غربی و کشورهای عربی شده و با حضور نیروی هوافضای روسیه به بحران سوریه، روس‌ها این فرصت را پیدا کرده‌اند که نه تنها قاطعیت و قدرت نظامی خود را به نمایش بگذارند، بلکه موقعیت خود را به سوی تبدیل شدن به یک قدرت جهانی تغییر دهند.
سیاست خاورمیانه‌ای روسیه بسیار افت‌وخیز داشته است. روسیه به دنبال ایجاد روابط با کشورهای منطقه بر اساس رویکرد عملگرایانه است. این رویکرد به مسکو اجازه داده تا گفتگوهای فراگیری با تمامی بازیگران منطقه‌ای داشته باشد و این کشور را تبدیل به شریک ارزشمند برای آن‌ها نماید. با گسترش روابط با کشورهایی چون ایران، عربستان سعودی، مصر، امارات، سوریه، اسرائیل و فلسطین، روسیه در قالب یک بازیگر میانجی در منطقه درآمده است. لذا، روسیه با اولویت‌بخشی به رفتار عملگرایانه در ایجاد روابط با کشورهای منطقه، شانس تضعیف یا از بین رفتن این روابط را به حداقل رسانده است.
حضور روسیه در خاورمیانه منبعث از چند عامل مهم می‌باشد. نخستین عامل، حفظ وضعیت موجود در منطقه است؛ دومین عامل حضور روسیه در خاورمیانه مربوط به جنگ علیه تروریسم و ممانعت از تسری آن به خاک روسیه است و این نکته باید موردتوجه قرار گیرد که همزمان با کاهش حضور و مشارکت آمریکا در خاورمیانه، روسیه به دنبال گسترش نفوذ خود در منطقه است. این امر فرصت خوبی را در اختیار روسیه قرار داده تا به‌عنوان یک کنشگر به قدرت‌نمایی ورای مرزهای خود در زمانی که با تهدید روبه‌رو است، قادر باشد.
عامل بعدی حفظ وضعیت موجود در منطقه است. حفظ رژیم‌های کنونی و نهادهای وابسته به آن‌ها هدف اصلی روسیه ازجمله اهداف اصلی روسیه به‌حساب می‌آید؛ به‌عبارت‌دیگر، روسیه به دنبال حفظ ثبات در منطقه بوده، به طوریکه این‌گونه تصور می‌شود مسکو از تغییرات تکاملی به‌جای تغییرات انقلابی حمایت می‌کند. به اعتقاد دولتمردان روسیه، ارتباط نزدیکی میان مشارکت نظامی خارجی با هدف تغییر رژیم از یک‌سو و بی‌ثباتی و ظهور تهدیدات تروریستی از سوی دیگر وجود دارد. جنگ‌های افغانستان، عراق و لیبی نمونه‌های خوبی در تأیید این مدعا است.
درواقع، تهدیدات تروریستی بخش اعظمی از منطق حضور و اقدام روسیه در منطقه خاورمیانه را شکل می‌دهد. با توجه به حضور شورشیان در قفقاز شمالی که بصورت مستقیم از سوی تندروها در خاورمیانه حمایت می‌شدند، روسیه به این تجربه ارزنده دست یافت که تا چه اندازه کم‌اهمیت انگاشتن تهدیدات بالقوه تروریستی برای این کشور خطرناک است. ازاین‌رو، یکی از توجهات کلیدی در سیاست خاورمیانه‌ای روسیه، مخالفت با فرآیندهایی است که ممکن است منتج به بی‌ثباتی بیشتر در منطقه شود. عامل بعدی حضور روسیه در خاورمیانه مربوط به جنگ علیه تروریسم و ممانعت از تسری آن به خاک روسیه است. این موضوع یکی از علت‌های اصلی حضور نظامی روسیه در بحران سوریه قلمداد می­شود. شورشیانی که تجربه‌های عملیاتی در میدان عراق و سوریه به دست آورده‌اند، نسبتاً به‌آسانی می‌توانند از طریق قفقاز و آسیای مرکزی به روسیه بازگشته و این کشور را مورد حمله تروریستی قرار دهند.
این نکته باید موردتوجه قرار گیرد که همزمان با کاهش حضور و مشارکت آمریکا در خاورمیانه، روسیه به دنبال گسترش نفوذ خود در منطقه است. این امر فرصت خوبی را در اختیار روسیه قرار داده تا به‌عنوان یک کنشگر به قدرت‌نمایی ورای مرزهای خود در زمانی که با تهدید روبه‌رو است، قادر باشد این امر با هدف اصلی روسیه که همانا حفظ وضع موجود با هدف تضعیف رژیم‌های حامی آمریکا در خلیج‌فارس بوده، همخوانی دارد. کاهش حضور آمریکا در منطقه باعث شده تا متحدان قدیمی این کشور در منطقه مضطرب شده و تلاش نمایند تا روابط خود را به‌منظور نیل به شرکای جدید تنوع بخشند. به‌طور طبیعی، روسیه به دنبال آن است که از این تغییر رفتار دولت‌های منطقه برای تحصیل منافع خود بخصوص در بخش اقتصادی (توافق‌های نظامی، بخش انرژی، فناوری‌های برتر و غیره) بهره جوید.
پس از بحران اوکراین و تحریم‌های غرب، بحث از گردش "سرعت یافته" روسیه به شرق به میان می‌آید، کشورهای آسیایی به لحاظ اقتصادی جذابیت بیشتری نسبت به منطقه خاورمیانه برای روسیه دارند. کافی است نگاهی به آمار صادرات اسلحه روسیه داشته باشیم. بر اساس گزارش شرکت دولتی روس تک (Rostec)، در سال 2014 میلادی، 75 درصد از صادرات تسلیحات نظامی روسیه به آسیا، 9 درصد به آمریکای لاتین و صرفاً 7 درصد به خاورمیانه بوده است. بااین‌حال نباید رشد فزاینده روابط اقتصادی روسیه با کشورهای منطقه همچون عربستان، امارات، مصر، ایران و غیره را نادیده انگاشت.
به لحاظ نظامی، روسیه صرفاً در سوریه حضور جدی داشته که با وجود آن که تمامی هزینه‌ها از سوی وزارت دفاع تأمین می‌گردد، این حضور نیز چندان فشار زیادی بر اقتصاد روسیه نداشته است. بر اساس آمار رسمی، تهاجم نظامی روسیه در کارزار سوریه (از پایان سپتامبر 2015 تا اواسط مارس 2016) حدود پانصد میلیون دلار هزینه در بر داشته است. به ‌طور اساسی، بزرگ‌ترین هزینه روسیه در خاورمیانه مربوط به حضور نظامی این کشور در سوریه است. به غیر از این مورد، روسیه نه توانایی اقتصادی و نه توانایی نظامی برای ایفای نقش هم‌تراز با آمریکا در منطقه را ندارد.
سیاست خاورمیانه‌ای روسیه ترکیبی از عناصر سیاست‌های این کشور در دوره شوروی است که خاورمیانه که در آن دوره تقابل بین روسیه و غرب بود، با سیاست‌هایی که یلتسین در دوره ریاست جمهوری خود در پیش گرفته بود که آن دوره، اولویت‌های این کشور بر پایه منافع اقتصادی قرار داشت. این ادغام به پوتین فرصت داده است که رویکردی عمل‌گرایانه را در قبال مسائل منطقه در پیش گیرد؛ برای مثال روسیه با عربستان سعودی بر سر مسئله سوریه مخالف است؛ اما بر سر مسائل مرتبط با انرژی و فروش تسلیحات در چهارچوب روابط دوجانبه همکاری می‌کند. همچنین بخشی از اقدامات روسیه در منطقه، فرصت‌طلبانه است؛ برای مثال، از لغزش‌ها و شکست‌های آمریکا در خاورمیانه در سال‌های اخیر به نفع خود استفاده می‌کند که این موضوع با توافق آمریکا و روسیه بر سر خلع سلاح شیمیایی سوریه در سال 2013 نمود بیشتری یافت.
خاورمیانه اولویت بالایی برای روسیه مدرن نداشته است. در سند های سیاست خارجی روسیه زی 10 سال گذشته ، درحالی‌که منطقه خارج نزدیک و روابط با دولت‌های یوروآتلانتیک به‌طور طبیعی دارای اولویت بودندهستند، منطقه خاورمیانه در انتهای لیست "اولویت‌های منطقه‌ای" روسیه قرار گرفته است. با توجه به این موضوع، هدف اصلی روسیه در خاورمیانه حفظ وضع موجود است. مسکو به دنبال ایجاد موازنه میان رژیم‌های حامی آمریکا و محور مقاومت است، با این هدف که هیچ یک از اتحادهای منطقه‌ای بر دیگر رقیب خود تفوق نیابد. در شرایط فعلی اولویت اول برای روسیه " مسئله کریمه" و "لغو تحریم ها علیه مسکو"است و این که بسیاری از ناظران معتقدند که بازگشت روسیه به منطقه بیش از هر چیز اهرمی برای امتیاز گیری روس ها از طرف غربی در بحران اوکراین است. امری که لزوما به معنی خباثت سیاست خارجی مسکو نیست؛ بلکه مهر تاییدی بر همان چیزی است که ولادیمیر پوتین در یکی از کنفرانس‌های مطبوعاتی خود گفت: "هدف من فقط یک چیز است و آن تامین منافع روسیه."

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل