شما اینجا هستید: Homeگزارشتقابل ایران و عربستان در عراق

تقابل ایران و عربستان در عراق

بیست و یکمین هم اندیشی گروه مطالعات روابط بین الملل

محمد علی هژبری /دانشجوی دکتری علوم سیاسی

در ادامه سلسله مباحث" ابهام در آینده خاورمیانه"

تدوین: لیلا طباطبایی/امیر مقدمی
كشور عراق به دليل قرار گرفتن در منطقه استراتژیک خاورمیانه از موقعيت خاصي برخوردار است.وجود منابع نفتي و همسايگي با خليج فارس و همچنين قرار گرفتن در همسايگي كشورهاي غير عربی(ايران و تركيه)بر اهميت استراتژيكي آن افزوده است.به طوري كه همواره مورد توجه ها ابرقدرت بوده و طی دوره ای تحت اشغال امريكا بود.
بعد از فروپاشی رژیم بعث در عراق و قدرت یابی شیعیان، عربستان سعودي که خود را بازنده بازي قدرت در عراق جدید می دانست،به تنش هاي مذهبی در این کشور دامن زده است.دولت آمریکا به دنبال حمله به عراق در سال ۲۰۰۳ حکومت ائتلاف موقت عراق (CPA) را برای ادارهٔ این کشور تشکیل داد. "پل برمر"، حاکم ائتلاف موقت، در اردیبهشت ماه۱۳۸۲ دستورهایی مبنی بر:
-انحلال حزب بعث و محرومیت اعضای آن در دولت جدید عراق
- انحلال ارتش عراق، صادر کرد.
 این تصمیم باعث شد تا ارتش عراق که بیشتر از سران سنی تشکیل شده بود از بین برود و سران سابق حکومت اجازهٔ دخالت در ادارهٔ کشور را نداشته باشند.مخالفت مسلحانه با اشغال عراق از تابستان ۲۰۰۳ توسط عناصر سابق پلیس مخفی عراق و ارتش در قالب واحدهای چریکی آغاز شد.از پاییز همان سال گروه‌های جهادی آغاز به حمله به نیروهای ائتلاف کردند. در سال ۱۳۸۲ گروه‌های شبه ‌نظامی متعددی به وجود آمدند که برای نمونه می‌توان به "جماعت توحید" و "جهاد به رهبری ابومصعب الزرقاوی" اشاره کرد. شورش‌های نظامی این گروه‌ها محدود به حمله به نیروهای ائتلاف نماند و کمی بعد به خشونت‌های مذهبی علیه شیعیان و سنی‌ها نیز کشیده شد.در همان سال گروه شبه‌نظامی شیعی "جیش المهدی" توسط "مقتدی صدر" تشکیل شد و در فروردین ۱۳۸۳ شروع به مقابله با نیروهای ائتلاف کرد.و نکته مهمتر اینکه حملات گروه های شبه نظامی فقط علیه ائتلاف نبود بلکه درگیری اصلی بین گروه های شیعی و سنی بود. این درگیریها بعد از انقلابهای عربی تشدید شد.
قانون اساسی عراق در سپتامبر ۲۰۰۵ طی یک رفراندوم با اکثریت ۷۸ درصدی به تصویب رسید. این درصد در مناطق مختلف اختلاف فاحشی داشت. شیعیان و کردها از قانون اساسی جدید حمایت می‌کردند اما اعراب سنی آن را رد کردند. نخستین انتخابات سراسری پارلمانی طبق این قانون اساسی در ۲۴ آذر ۱۳۸۴ برگزار شد. تمام گروه‌های قومیتی از جمله اقلیت‌های آشوری و ترکمن هم در این انتخابات شرکت کردند.نخستین رئیس‌جمهور کرد به نام "جلال طالبانی" در سال ۲۰۰۵ در عراق به قدرت رسید. همچنین بر اساس مادهٔ ۴ قانون اساسی جدید عراق زبان کردی در کنار زبان عربی یکی از زبان‌های رسمی این کشور به شمار می‌رود.
بخشی از این تحولات عراق بعد از ۲۰۰۳ به نفع عربستان نبود و بالعکس شاهد نفوذ تهران در این کشور بودیم.ریاض به همراه هم پیمانان خود، تلاش کرده تا با افزایش سهم اعراب سُنی در ساختار قدرت،از گسترش نفوذ و قدرت گروههاي شیعی جلوگیري کند. در این راستا، سیاست تسهیل شرایط براي بی ثباتی و ناامنی بیشتر عراق را در دستور کار سیاست خارجی خود قرار داده است. ورودبخشی از شورشیان سُنی از کشورهاي عربی و همچنین حمایت مالی-تسلیحاتی از شورشیان عراق، بخشی از اقدامات عربستان و متحدانش در جهت تضعیف عراق و افزایش چالشهاي پیشروي آن است. عربستان در فضاي جديد،سني ها و بازماندگان رژيم بعث را كه به را طور طبيعي همسويي بيشتري با سعودي داشته و دارند، در خارج از قدرت و بالعکس دو نيروي غيرسني(شيعيان) و غيرعرب(كُردها) را در اركان قدرت سياسي می بیند.حساسيتهاي عربستان نسبت به كاهش نقش سني ها، محدود به اين كشور نبوده و غالب كشورهاي عربي را شامل میشود.همه آنها،آشكار و يا پنهان از روند سياسي تازه در عراق و محوريت شيعيان و كردها و همچنین تدوين قانون اساسي جديد بر اساس فدراليسم اعلام نارضایتی کرده اند. و به تبع آن،همه آن را در ذیل گزاره «افزايش نقش و جايگاه شيعيان و بسط نفوذ ايران در منطقه و تقویت هلال شیعی از پاکستان تا لبنان تحت هدایت جمهوری اسلامی ایران » تفسیر می کنند
تحولات انقلابی جهان عرب در سال ۲۰۱۱ نیز منجر به افزایش حوزه رقابت ریاض و تهران در عراق،لبنان،سوریه، یمن و بحرین شد.با توجه به اتحاد استراتژیک سوریه با ایران بعد از انقلاب اسلامی، عربستان سرایت انقلابهای عربی به سوریه و سقوط بشار اسد را به مثابه فرصتی طلایی برای سد کردن نفوذ روبه رشد ایران در عراق و شامات می نگریست.  مع الوصف، ریاض با حمایت آشکار و نهان از داعش و دیگر گروههاي تروریستی موجود در سوریه و عراق، به دنبال دستیابی به اهداف منطقه اي خویش است.
یکی از راهبردهاي اساسی عربستان در قبال افزایش قدرت و نفوذ ایران در منطقه،اتحاد و ائتلاف سازي با قدرتهاي منطقه اي و فرامنطقه اي است. در حوزه منطقه اي، علاوه بر تقویت همه جانبه همکاري میان اعضاي شوراي همکاري خلیج فارس علیه ایران، تلاش اصلی عربستان به جایگزینی یک قدرت دیگر به جاي عراق حذف شده در توازن منطقه اي معطوف است.در این زمینه، اولویت اول با ترکیه و اولویت دوم با اسرائیل است. واردکردن ترکیه یا اسرائیل به عنوان قدرت سوم منطقه اي به جاي عراق براي ایجاد موازنه با ایران،  راهبرد دیگر عربستان است.در مورد ائتلاف با اسرائیل باید گفت هرچند تل آویو و ریاض در نگاهی مشترك، جمهوري اسلامی ایران را تهدید اول براي خود و منطقه می دانند،اما به دلیل حساسیتی که گروه هاي اسلامی در داخل عربستان نسبت به رژیم صهیونیستی دارند و همچنین مشروعیت پایینی که این رژیم در سطح افکار عمومی غرب آسیا دارد، اسرائیل نمی تواند به عنوان متحد آشکار و عملیاتی براي عربستان مطرح باشد.
اما این دو در چارچوب "دیپلماسی خط دو" گامهایی را براي نزدیک کردن دیدگاه هاي خود در مورد ایران برداشته اند.ارتباط با ترکیه هم،هرچند داراي مشکلات خاصِ خود، از جمله عمل گرایی اردوغان در سیاست خارجی، روابط اقتصادي ایران و ترکیه، نگرانی ترکیه از تجزیه عراق و سوریه و استقلال کردها، سیاستهاي ضداخوانی عربستان - که در مسئله قطع روابط با قطر در ژوئن 2017 خود را به خوبی نشان داده است، اما در مقایسه با رژیم صهیونیستی هم داراي مشروعیت بیشتري است و هم از قابلیت عملیاتی سازي بالاتري برخوردار است.با توجه به وحشت ترکیه از نفوذ در حال تزاید ایران شیعی در منطقه، ارتباط ترکیه با عربستان و کشورهايِ عضوِ ائتلاف سنی، براي تحدید نفوذ ایران محقق می شود.
استراتژی کلی ایران در طول سیزده سال گذشته،بیشتر در جهت رفع تهدید عراق و نهادینه شدن حضور شیعیان در ساختار تصمیم گیری بوده است.در انتخابات سال ۲۰۰۶ عراق، "نوري المالکی" به مقام نخست وزیري رسید و از این تاریخ به بعد، ایران توانست در عراق نفوذ بیشتري داشته باشد.روي کار آمدن دولت شیعی در عراق، به معنای خروج از انزواي ایدئولوژیک و ژئوپلیتیک در سطح منطقه و ایجاد فرصتی کم نظیر براي نفوذ منطقه اي ایران بود.
بعد از آزادسازی موصل و شروع دوره پسا داعش، عربستان حاضر نیست از یک سوراخ دوبار گزیده شود.با توجه به پیش رو بودن انتخابات سراسری عراق، شاهد تشکیل جریان های جدید در ساحت سیاسی عراق هستیم. بخش بزرگی از تحولات جدید بغداد، در داخل تشکل های شیعی این کشور رخ داده و بخش دیگر مربوط به استراتژی کشورهای منطقه برای تاثیرگذاری بیشتر بر تحولات جاری این کشور و نفوذ بیشتر در دولت آینده ان است.
همانطور که گفته شد، ریاض در تلاش برای نزدیکی به بغداد و رهاسازی سیاست سنتی خود و ترسیم منطقه ی نفوذ جدید است‌.در سیاست سنتی، نوعی پذیرش حوزه نفوذ کشورهای رقیب منطقه ای وجود داشت.اما "محمدبن سلمان"، نفوذ در کشور شیعی عراق را در دوره پساداعش، بعید و غیرممکن نمی داند.لذا سیاست فعال، یارگیری و تلاش برای نفوذ در حیاط خلوت تهران، در اولویت قرار گرفته است.جالب اینکه،بن سلمان در کنار دعوت گروه های سُنی تاثیرگذار در سیاست عراق، همه مخالفین شیعی تهران را به ریاض دعوت کرده است.
"مقتدی صدر" یکی از مهمترین مهره های شیعی در بازی های سیاسی عراق است که به مخالفت با سیاستهای ایران،شُهره است. کارنامه سیاسی صدر از سال ۲۰۰۶ و تقابل با دولت مالکی و بحران ۲۰۰۸ بصره، همچنین خواسته های این جریان همچون خلع سلاح یا انحلال حشدالشعبی، تغییر قانون انتخابات و همچنین کمسیون عالی انتخابات و شعارهای ضد دولتی صدر، روزنه امیدی در ذهن بن سلمان برای ورود قوی تر در انتخابات سراسری عراق، بوجود آورده است. بنابراین سفر مقتدی صدر به عنوان یک جریان شیعی عراق‌، به ریاض و دیدار با محمدبن سلمان،باید در این راستا ارزیابی شود.دعوت از " مقتدی صدر" به ریاض، نوعی یارگیری و تلاش برای موزانه با ایران در جبهه سیاسی بغداد است.جریان صدر در این دوره ۳۴ کرسی در پارلمان عراق دارد و برای پارلمان آینده، مهره چینی میکند.پیش از او نیز، "حیدرالعبادی" نخست وزیر در سفرهای دوره ای به خلیج فارس، وارد ریاض شده بود و وزیر کشور عراق "قاسم الاعجری" در مسائل امنیتی با ریاض مشورت کرده بود.البته پیش بینی می شود که دیگر اشخاص مهم شیعی و حتی شخص "بارزانی " به ریاض دعوت شوند. "عمار حکیم "سفر به ریاض را مشروط به آتش بس در یمن و بحرین کرده است.
روند تحولات به نحوی است که موفقیت نسبی ریاض را نوید می دهد تا تهران. سفر "مقتدی صدر" به عربستان و دیدار با "بن سلمان"، رشوه ده میلیون دلاری و خودروهای زرهی به صدر، خیلی زود نتیجه داد. صدر بعد از بازگشت، شعارهای ضدسعود را ممنوع اعلام کرد.جریان صدر به جهت برخورداری از پایگاه نسبتا وسیع مردمی کمتر تحت نفوذ قدرتهای بین المللی و منطقه ای فعال در عراق بوده است.در مقابل بیشتر جریان‌های سیاسی فعال در عراق مانند "حزب الدعوه،" "مجلس اعلای اسلامی عراق،" "سازمان بدر" در ایران شکل گرفته یا بازسازی و تقویت شده‌اند.لذا عربستان امید بیشتری برای جذب جریانهای شیعی منتقد سیاستهای تهران دارد. گروه‌های سیاسی سنی نیز تحت تأثیر و نفوذ خارجی مانند عربستان سعودی، قطر و متنفذان عراقی مقیم اردن مانند خمیس خنجر بوده‌اند.البته مشترکات دیگری نیز وجود دارد."مقتدی صدر"،در بیانیه‌ای از "بشار اسد"، رئیس جمهور سوریه خواست، در  تصمیمی قهرمانانه و تاریخی از قدرت کنار برود تا به گفته او، از خونریزی بیشتر در کشورش جلوگیری شود.
تحول دیگر جدید در عراق،خروج "سید عمار حکیم " از مجلس اعلا و تاسیس "حزب الحکمه الوطنی" است. حکیم دلیل اصلی خروجش را، استفاده بهتر از ظریفت جوانان عراق در این حزب جدید و خدمت به کشور اعلام کرده است.از نظر حکیم، عراق منتظر تولد جریان های سیاسی جدید است و این جریان می تواند در کنار دیگر احزاب عراق وضعیت سیاسی و اقتصادی و امنیتی عراق را بهتر از قبل کند.حکیم درتلاش است ضمن رهایی از سیطره ایران، بتواند به طور مستقل، روابط متمایزی با طرف‌های عربی و غربی ایجاد کند. او ثابت کرده است که در سیاست خارجی، خواهان اتخاذ سیاست های بازتری نسبت به کشورهای عربی و غربی است. او بیش از آنکه به دنبال اداره مجلس با نگاهی دینی باشد به شدت قائل به ملی گرایی بود، مساله ای که باب میل رهبران نسل قدیم مجلس واقع نشد.پاسخ منفی رهبر انقلاب به نامه مشورتی حکیم و اجازه خروج از مجلس اعلا که با پاسخ منفی ایشان روبرو شده است، و همچنین سیاست های اعلامی ائتلاف المواطن در رابطه با کشورهای عربی(اتحادیه عرب) و امریکا و مجموعه غرب، گواهی بر این مدعاست.
بنظر وضعیت صدر البته پیچیده‌تر از حکیم است.او با سفر به کشوری که برخی او را یکی از عوامل اصلی بحران‌های عراق و سوریه می‌پندارند، خلاف جهت آب شنا می‌کند. گویی صدر تلاش دارد تا در راستای یارگیری‌های داخلی در عراق، پشتیبانی عربستان را به دنبال داشته باشد.اولین نشانه‌های نتایجِ دیدار صدر از عربستان بازگشایی گذرگاه مرزی عرعر بعد از ۲۶ سال با عربستان، حمایت از آوارگان داخلی و تعیین سفیر جدید عربستان در عراق بود.
دیدار‌های اخیر "عادل الجبیر"، وزیر خارجه عربستان از عراق و ملاقات وی با برخی رهبران طیف‌های سکولار شیعی مانند "ایاد علاوی" معاون سابق رئیس جمهور و از اعضای سابق حزب بعث، نشان می‌دهد عربستانی که از هجمه نظامی داعش و سقوط عراق ناامید شده است، در دوران پساداعش، از طریق تقویت و نزدیکی به گروه های غیرهمسو با ایران،در تحولات این کشور سهیم باشد. پیش از این هم، ایاد علاوی به عنوان رئیس فهرست العراقیه، از حمایت‌های گسترده عربستان برخوردار بود و ریاض برای به قدرت رسیدن وی در عراق مبالغ گزافی را هزینه کرد.از نظر "علاوی، " عراق، ابزار دست ایران شده است و این کشور است که صرف نظر از دموکراسی عراق تعیین می کند چه کسی حکومت بکند یا نکند! "ایاد علاوی" در سالهای گذشته اعلام کرد که سپاه پاسداران ایران قصد ترور او را دارد. لذا انتخاب گزینه ها از سوی ریاض، حساب شده است. تحول بعدی موضوع رفراندوم استقلال کردستان است. از کشورهای غیرهمسایه، امارات و عربستان، حامی رفراندوم هستند.
در این موضوع عربستان به همراه امارات و اردن، ارائه کمک های خود به بارزانی را منوط به موافقت اربیل با درخواست این کشورها مبنی بر تشکیل پایگاه های نظامی در اربیل و دهوک کرده اند.هدف امان، ریاض و ابوظبی از احداث این پایگاه های نظامی، تشکیل نیرویی نظامی در برابر ایران و ترکیه است. با این حساب، عربستان علاوه بر بحث اقتصادی و سرمایه گذاری در کردستان و منابع نفتی آن، می تواند تاثیرگذاری پایگاه نظامی ترکیه در قطر، را تضعیف کرده و از این طریق، ایران هم زیرنظر داشته باشد. همانطور که گفته شد ،روند تحولات به نحوی است که موفقیت نسبی ریاض را نوید می دهد تا تهران.
فعالیت عربستان در این روزها نتیجه داده است.گذرگاه عرعر بین عراق و عربستان بعداز ۲۶ سال باز شد.گذرگاه الجمیمه هم قرار است باز شود.افتتاح کنسولگری عربستان در نجف اشرف،گسترش روابط بازرگانی و تجاری، تاسیس مناطق ازاد تجاری بین دو کشور و کمکهای اقتصادی عربستان به بغداد، بورس دانشجویان عراقی توسط ریاض همگی نشانگر نزدیکی ریاض به بغداد است.
ودر واقع در مثلث ایران ،عراق و عربستان، بغداد نفع اصلی را می برد و از هر دو طرف امتیاز کسب خواهد کرد. وتهران و ریاض برای نزدیکی بیشتر به عراق، امتیازات و کمکهای آشکار و نهانی خواهند داشت.  آنچه مشهود است اینکه در انتخابات آتی عراق، نفوذ ایران کمتر شده و درصد نفوذ عربستان و تاحدی امارات و  اردن بیشتر خواهد شد.و در نهایت میتوان اینگونه نتیجه گرفت، ریاض خود را برای دوره بازسازی عراق بعد از آزادسازی تلعفر آماده میکند.و حاضر به از دست دادن عراق همانند تحولات سال ۲۰۰۳ نیست.وتبریک عربستان به جهت آزادسازی تلعفر حتی قبل از نیروهای عراقی، نشان دهنده بازی متفاوت ریاض در عراق  است.

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل