شما اینجا هستید: Homeگزارشچالش های اقتصادی و سیاست خارجی اربیل در روابط با کشورهای منطقه و بین الملل پس از رفراندوم

چالش های اقتصادی و سیاست خارجی اربیل در روابط با کشورهای منطقه و بین الملل پس از رفراندوم

محمد علی هژبری

 بیست وچهارمین هم اندیشی تلگرامی علمی تخصصی گروه مطالعات روابط بین الملل

گردآوری و تدوین: لیلا طباطبایی/امیر مقدمی
رفراندوم استقلال کردستان،علی رغم کش و قوس فراوان،دیپلماسی های چند جانبه و تهدیدات مختلف از جانب دولت مرکزی و همسایگان،در همان زمان مقرر یعنی ۲۵ سپتامبر برگزار شد.نه سیاست هویج و نه سیاست چماق،نتوانست بارزانی را از تصمیم خود منصرف کند و رفراندوم نشان داد که علی رغم وجود اختلاف و تفاوت دیدگاه بین بازیگران متعدد اقلیم، در مورد موضوع استقلال، هم نظر هستند.رایِ مثبتِ حزب گوران و اتحادیه میهنی به استقلال، علی رغم عدم شرکت در اولین جلسه بازگشایی مجدد پارلمان اقلیم برای تصویبِ موضوعِ "برگزاری رفراندوم"، در این راستا قابل تفسیر است.آنها بیش از انکه مخالف استقلال کردستان،باشند، مخالف شخص بارزانی و ریاست غیرقانونی او بر اقلیم بودند.شخصیت‌هایی مانند «کوسرت رسول» و «نجم‌الدین کریم» در الحاق کرکوک به پروژه ی رفراندوم نقش مهمی ایفا کردند.این امر، بدین خاطر مهم و حیاتی است که وحدت و هماهنگی اقلیم را در دوره بعد از رفراندوم،دو چندان نشان میدهد.و بالعکس در این دوره، شاهد اختلاف دیدگاه در نحوه مواجهه با اربیل، در حاکمیت عراق و دولت مرکزی بغداد هستیم.
 گام بعدی بارزانی، تبدیلِ نتیجه‌ی رفراندوم به استقلال است. بارزانی برای این‌که بتواند همچنان شایسته ترین شخصیت برای ادامه‌ ی این روند باشد، باید بر شکاف‌ های سیاسی حاکم بر اقلیم غلبه کرده و پاسخ مثبت کردها به رفراندوم را به دستمایه‌ ای برای احیای وحدت ملی، انسجام اجتماعی و اعتماد عمومی تبدیل کند. در گام نخست بارزانی سعی میکند شخصیت حزبی خود را کمرنگ کرده و در قامت یک رهبر فراحزبی و کاریزما ظاهر شود. برای این امر بارها اعلام کرده است که در انتخابات ریاست جموری شرکت نمیکند و به همین خاطر، وظیفه خطیر ریاست شورای رهبری استقلال را به دوش کشید. این امر در عین اینکه،سمت رهبری او را حفظ میکند، از اتهامات دیگر مبنی بر دائمی کردن ریاست خود بر اقلیم مبرا می سازد.بارزانی در دوره بعد از رفراندوم هم به هیچ عنوان حاضر نیست، مذاکرات همراه با پیش شرطهای بغداد را بپذیرد.لذا در این دوره نیز، " دست بالاتر " به نظر میرسد.
در روابط بین الملل،اصلی داریم که میگوید: "استفاده از قدرت به معنای ریزش قدرت است".پدری که برای تربیت فرزند و حرف شنوی اش،دست به شلاق یا ابزار تبیهی دیگر دراز میکند،به معنای ان است که قدرتش ریزش کرده است‌(توجه به چهار ابعاد قدرت).سرپیچی اربیل از دولت مرکزی و اصرار بر رفراندوم و استقلال،فروش مستقل نفت به ترکیه و کشورهای دیگر،قراردادهای مستقل و حتی بدون اجازه با شرکتهای تجاری و نفتی همچون اگزون موبیل امریکا، توسعه خط لوله کرکوک- جیحان به نفع خود،قرارداد مستقل گازی بیست ساله با روسیه،تصرف کرکوک و نصب پرچم اقلیم بر روی ادارات ان و عدم توجه به اخطارهای بغداد، همگی نشان از ریزش قدرت بغداد داشت.
همچنانکه این تئوری در مورد اقلیم هم صادق است.اقلیم و بارزانی تا زمانی که اقدام به برگزاری رفراندوم نکرده بود، دارای قدرت(بعد چهارم قدرت) و تاثیرگزاری بود‌.از این رو شاهد ترافیک سفر مقامات به اربیل و گفتگوی سران کشورهای مختلف منطقه و فرامنطقه با رهبران اقلیم بودیم. امتیازاتی همچون پرداخت حقوق کارکنان و پیشمرگه ها،توافق در مورد نحوه صدور نفت، تامین بودجه اقلیم از سوی دولت مرکزی، و انتخاب زمان مناسب برای بررسی و تصمیم در مورد ماده ۱۴۰ قانون اساسی عراق، در ان دوره به بارزانی پیشنهاد میشد. اما بعد از برگزاری رفراندوم(استفاده از قدرت) شاهد ریزش قدرت اقلیم هستیم. در واقع قدرت کردستان عراق قبل از ۲۵ سپتامبر(سوم مهر) بیشتر از امروز بود‌.
همان اقلیمی که حاضر به قبول امتیازات نشد، یا باید نتایج رفراندوم را لغو کند یا همان راهی که در پیش گرفته،باید ادامه دهد.
اکنون کردستان  بعد از انجام رفراندوم با چند مساله کلیدی مواجه است:
 ➖تحریم اقتصادی
کردستان عراق محصور در خشکی است و همسایه‌های این اقلیم به شدت با استقلال کردستان مخالفند.هرچند صدور و فروش مستقل نفت در این سالها توانسته است پیشرفتهای اقتصادی را نصیب اقلیم کند،اما دولت مرکزی عراق(نوری المالکی)در اعتراض به عقد قراردادهای نفتی مستقل اقلیم کردستان عراق، از پرداخت 17درصد کل بودجه‌ عراق(مصوب و قانونی)،به اقلیم ممانعت کرده است. حتی حقوق پیشمرگه ها هم در این سالها پرداخت نشده است.
اکنون نیز ترکیه جدا از بستن مرزهای خود، تهدید کرده است که شیر نفت کردستان عراق را نیز خواهد بست.
همچنین دو روز پیش، دولت عراق اعلام کرد که قصد دارد، تعمیراتی در خط لوله کرکوک جیحان،لحاظ کند تا اقلیم کردستان را دور زند. مورد دیگر اینکه،به تقاضای دولت عراق،اسمان ترکیه و ایران به پروازهای اقلیم بسته شده است. بسیاری از شرکتهای هوایی هم در حال حاضر،پروازی به کردستان ندارند.
نخست وزیر عراق بارها به بارزانی اخطار داده است که فرودگاه‌های اقلیم کردستان را در اختیار دولت عراق قرار دهد.
پارلمان عراق تلاش‌های زیادی را برای مخالفت با حکومت اقلیم کردستان در پیش گرفته که در آن تمامی‌گزینه‌ها اعم از برکناری مقامات، اعمال جرم علیه برگزار‌کنندگان رفراندوم، مسدود کردن مسیر هوایی و حتی تهدید به استفاده از گزینه نظامی ‌مورد بحث واقع شده است. اما تا به حال هیچ کدام منجر به لغو نتایج رفراندوم از سوی اربیل نشده است.
اما سوال اصلی این است،علت اصرار بارزانی بر استقلال چیست؟به تعبیر بهتر،ریشه قدرتمندی اقلیم و شخص بارزانی در مواجهه با سه کشور عراق، ترکیه و ایران چیست؟ایا این مسیر را میتواند به سرانجام برساند؟
ریشه های اعتماد بارزانی را میتوان در موارد ذیل خلاصه کرد:
➖ذخایر نفت و گاز اقلیم :
وزارت منابع طبیعی اقلیم کردستان اعلام کرده است که میزان ذخایر گازی اقلیم در سه استان سلیمانیه، اربیل و دهوک به 5.7 هزار میلیارد مترمکعب می رسد که در کل 3 درصد از 187 هزار میلیارد مترمکعب ذخایر گاز طبیعی جهان را تشکیل می دهد.به گفته مسئولان اقلیم اگر ذخایر گاز کرکوک نیز پس از الحاق این استان به اقلیم به طور دقیق محاسبه شود، به احتمال زیاد ذخایر گاز اقلیم به بیش از 10 هزار میلیارد مترمکعب می رسد و به این ترتیب ذخایر گاز طبیعی اقلیم نزدیک به 6 درصد از مجموع گاز طبیعی جهان را تشکیل می دهد.
اقلیم از سال 2003به دنبال گره زدن منافع اقتصادی کشورهای منطقه و بین الملل به کردستان عراق است.
امضاء توافقنامه نفتی 50 ساله با کشور ترکیه و امضا توافقنامه نفتی 20 ساله با کشور با گازپروم روسیه(ان هم یک هفته قبل از رفراندوم)قابل تامل است.
برخی دست اندرکاران امور سیاسی و اقتصادی چنان بر تاثیر معامله نفتی اقلیم کردستان با روس نفت روسیه باور دارند که می گویند اگر معامله صورت نمی گرفت رفراندوم استقلال در اقلیم کردستان برگزار نمی شد.
لذا اقتصاد محوری روسیه و رویکرد مبهم این کشور  به عنوان قدرت فرامنطقه ای،در قبال رفراندوم را نباید از نظر دور داشت.
در حــال حاضــر شــرکت هــاي نفتــی از کشورهاي مختلف آمریکا، کانادا، کره جنوبی، ترکیه، نروژ، انگلیس، اتریش، مجارسـتان،هنـد، امـارات متحـده عربـی، روسـیه، چـین و سـوئیس در منطقـه کردسـتان عـراق فعالیـت مینمایند که از لحـاظ تعـداد، شـرکت هـاي آمریکـایی و کانـادایی بیشـترین حضـور را در فعالیتهاي نفتی منطقه کردستان عراق دارا میباشند.
➖ویژگیهای طبیعی و سیاسی
عـواملی چـون منـابع آبـی زیـاد، منـابع  هیدروکربنی مهم، زمینهاي کشاورزي مرغوب باعث رقابتهاي بیرونـی و جلب توجه قدرتهایی چون آمریکا و اروپا گردیده است.ویژگیهاي سیاسی و اجتماعی همچون وجود سه قوه مجزا از هم بودجه مشخص و معـین سـالانه داخلـی و ملـی، نظـام اداري منظم همچون پلیس آموزش دیده براي برقـراري امنیـت، وجـود یـک اداره امنیـت و اطلاعات تحت عنوان آسایش، نظام قضایی مستقل، قـانون اساسـی مجـزا از بغـداد، قـوانین منطبق با فرهنگ و ساختارهاي داخلی و معیارهاي بین المللی، همچنـین آزادي در برقـراري ارتباط با دیگر واحدهاي سیاسی جهانی، نیروهاي دفاعی مختص به خود موسوم به نیروهاي پیشمرگ از ویژگیها و امتیازات بارزي اسـت کـه سیاسـتمداران کُـرد در عـراق بـه دسـت آورده اند.همه اینها اعتماد زیادی به انها میدهد.
➖چراغ سبز امریکا و رویکرد پرابهام همسایگان
امریکــا در عــراق سیاستها و اهدافی چــون دموکراسی سـازي، امنیـت انـرژي، تـأمین ثبـات اسـرائیل، تـلاش بـراي صـدور نفـت اقلـیم کُردستان به آنجا و درنهایت ایجاد بازار آزاد و ترویج لیبرال دموکراسی را دنبال مـی نمایـد.امریکا تا به امروز نشان داده است که حتی اگر مخالف باشد. مانع استقلال کردستان نیست.
➖سیاست یک بام و دو هوای ترکیه
علی رغم تاکید ترکیه بر بستن گذرگاه های مرزی و گمرک، خبرها حاکی از تدوام فعالیت تانکرهای ترانزیت سوخت کرکوک است. ترکیـه در حـال حاضـر بابـت ترانزیت نفت اقلیم کُردستان از طریق خط لوله جِیهان سود اقتصادي قابل توجهی را عایـد خود میسازد. میزان صادرات ترکیه بـه کُردسـتان بـه حـدي رسـیده کـه پـس از آلمـان بـه مهمترین هدف صادرات کالا و خدمات ترکیـه تبـدیل شـده و در سـال 2012(1391)میزان صادرات ترکیه به عراق دقیقاً به رقم 11 میلیارد دلار رسید کـه مقصـد 70 درصـد آن اقلیم کُردستان بوده است.تجارت بین ترکیه و حکومت اقلیم کردستان نیز درخشان است.داود اوغلو وزیرخارجه پیشین ترکیه در نوامبر 2014 اظهار داشت که دو سوم کل تجارت ترکیه با عراق- 8میلیارد دلار از 12 میلیارد دلار- با حکومت اقلیم کردستان است.با توجه به اقتصاد محور بودن سیاستهای ترکیه،قطع شیرهای نفتی و بستن بازارچه های مرزی بعید به نظر میرسد. امری که موجب تقویت اقلیم در مواجهه با تهدیدات میشود.
➖اختلافات در دولت مرکزی عراق
بعد از سفرای معاونان رئیس جمهور عراق به اربیل، فواد حسین رئیس دیوان ریاست اقلیم کردستان اعلام کرد کە بارزانی، علاوی و نجیفی بر سر چهار بند توافق کردند. آغاز گفتگوها و نشست ها میان طرف های اصلی سیاسی در عراق برای آرام کردن وضعیت نشست ها بر اساس برنامه ای شفاف و مشخص برگزار شوند.
➖پایان دادن بە تحریم ها و اقدامات تنبیهی در مقابل اقلیم کردستان
آغاز نشست ها در آینده نزدیک بر اساس مکانیسم ویژە در راستای هماهنگی مداوم. حیدرالعبادی و برخی از رهبران، پیش شرط لغو تحریمها و لغو مجازات اقلیم را رد کرده و غیرقانونی دانستند.آنچه روشن است این است که تکاپو برای توقف مجازات های بغداد علیه اقلیم و لغو آنها در حال جریان است و این رویداد در عالی ترین سطوح سیاسی کشور در حال رخ دادن است.این در حالی است که مخالفان منطقه ای همه پرسی یعنی ایران و ترکیه اخیرا توافق هایی برای مجازات اقلیم انجام داده اند.
پیش از این نیز گفته شد که موفقیت مجازات ها در گرو هماهنگی بغداد، آنکارا و تهران خواهد بود و ضعف نشان دادن بغداد در مقابل اقلیم در این مرحله ضربه ای سخت بر اعتبار دولت مرکزی وارد می کند و به سود طرح های بعدی بازیگران و بازی گردانان همه پرسی خواهد بود.اسامه نجیفی معاون رئیس جمهور عراق امروز در آخرین مصاحبه خود گفت : نگرانی ما از کردها نیست ما با کردها ارتباط نزدیکی داریم ، هراس ما از شیعیان است. شاید این پیام اسامه نجیفی دیدار وی با بارزانی را در هفته گذشته توجیه کند .
لذا با همه این تفاسیر، بارزانی چالش چندانی در سیاست خارجی هم نخواهد داشت.

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل