شما اینجا هستید: Homeگزارشتحول از جهان روح بنیان به جهان منفعت بنیان: ضرورت ایجاد ثبات در خاورميانه

تحول از جهان روح بنیان به جهان منفعت بنیان: ضرورت ایجاد ثبات در خاورميانه

رامتین رضایی: عضور هیئت تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل

بیست وششمین هم اندیشی گروه مطالعات روابط بین الملل

ادامه سلسله مباحث ابهام درخاورمیانه

گرد آوری و تدوین: لیلا طباطبایی/امیر مقدمی

پس از جنگ جهانی دوم تا به امروز مفهوم و پدیده ای به نام خاورمیانه همواره معادل و مترادف بوده با بی ثباتی؛ جنگ و خشونت بعضا لجام گسیخته.به طور خلاصه می توان گفت حداقل از زمان شکل گیری شبه دولت های شبه مدرن در این منطقه؛ خاورمیانه و بحران دو واژه و پدیده همزاد و هم راستای هم تلقی گردیده اند.در پاسخ به این سوال که ریشه های خشونت؛ جنگ و بحران در خاورمیانه چيست؟ نظریات و تحلیل های متعددی ارائه گردیده است.
برخی از رویکردها ژئوپلیتیک و موقعیت راهبردی منطقه را عامل بحران مداوم می دانند. برخی دیگر ذخایر عظیم انرژی در خاورمیانه را عامل تمامی شوربختی ها و مصائب معرفی نموده اند.وجود هویت های متعارض و بافت اجتماعی موزائیکی منطقه در برخی تحلیل ها عامل خشونت و بی ثباتی معرفی شده اند. توسعه نيافتگي سیاسی و اقتصادی؛ فقدان مشروعیت نظام های سیاسی و نیز بافت سنتی و قبیله ای منطقه همواره از ریشه های بحران در منابع و نظریات مختلف شناخته می شوند.در نهایت قدرت های بزرگ و ابرقدرت های خارج از منطقه نیز خصوصا در نظریات و تحلیل های کلان نگر عامل جنگ و بحران خاورمیانه تشخیص داده می شوند که دیدگاه اخیر در کشورمان همواره از محبوبیت و حمایت زایدالوصفی برخوردار بوده و هست. چرا که بارویکرد توطئه باوری سنخيت فراوانی دارد.
صرف نظر از تاييد یا رد دیدگاه های یاد شده آنچه که در این گفتار کوتاه مورد تحليل قرار می گیرد خود کنشگران و چگونگی کنش آنها در سطح تحلیل خرد خواهد بود.این واقعیت باید از سوی خاورمیانه پژوهان کشورمان پذیرفته شود که این منطقه هنوز فرآیند ملت_دولت سازی را طی ننموده و به همین علت مبنای عمل کنشگران اساسا مطالبات ملی یا مقتضیات آن نیست. بلکه در بهترین حالت ارزش های پیشینی مانند گرایشات فرقه ای فرآیندها و روند تصمیمات را شکل می دهند.بنابراین نظریه های اثبات گرایانه مانند واقع گرایی نمی توانند تحلیل مناسب و مفیدی در خصوص بحران و جنگ در این منطقه به دست دهند.
ریچارد ندليبو نظریه پرداز انگلیسی رویکرد جدیدی را ارائه می دهد که با کمک آن می توان هم تمایل بازیگران به جنگ را ریشه یابی کرد وهم به ثبات و همگرایی.وی در نظریه خود دو جهان یا به عبارت بهتر دو گروه از دولت ها را از هم تفکیک می کند. جهان روح بنیان و جهان منفعت یا اشتها بنیان.خود تصویرگری و تعریف و مسئولیت و ماموريتي که هر بازیگر از خود دارد تعیین می کند که در کدام یک از این دو جهان قرار می گیرد.در جوامع روح بنیان غرور و سرافرازی محوریت داشته و کسب عزت نفس و پذیرفته شدن به عنوان یک قهرمان هدف نهایی تلقی می گردد. به گونه ای که حتی امنیت فیزیکی و منفعت مادی را نیز تحت الشعاع قرار می دهد.اما جهان منفعت بنیان کسب منافع مادی و سود اقتصادی یک وظیفه و مسئولیت تعریف می گردد.جوامع روح بنیان به منظور کسب عزت نفس و سرافرازی ماموریت و مسئولیت های بسیار خطیری برای خود ترسیم می کنند و در نتیجه میل شدید به تقابل دارند.جوامع منفعت بنیان تمایل به کسب سودداشته و وظیفه ای فراتر از آن برای خود قائل نیستند. در نتیجه میل به همکاری و حتی الامکان کاهش تنش در آنها بیشتر است.
در چارچوب این نظریه می توان گفت که کنشگران منطقه خاورمیانه در زمره جوامع روح بنیان قرار می گیرند. تمایلات بلندپروازانه و قهرمانانه میان آنها بسیار شدید بوده و تصویر و رسالتی بسیار فراتر از توانایی برای خود دارند.به عنوان مثال : کسب رهبری جهان عرب و جهان اسلام؛ اتحاد مسلمین جهان؛ کسب رهبری جهان سوم و حمایت از جنبش های آزادیبخش در  راهبردی سیاست خارجی اکثر دول منطقه به چشم خورده و قابل تامل است.
بنابراین جهت پاسخگویی و برآوردن مسئولیت های خود تصویر شده و کسب جایگاه یک قهرمان در معادلات نیاز جدی به صرف هزینه در حوزه سخت افزاری و در نتیجه تقابل و تنش وجود دارد.پس از پایان جنگ سرد تا کنون برخی از کشورهای منطقه از جمله اعضای شورای همکاری خلیج فارس در مسیر حرکت به سمت منفعت بنیانی گام های قابل توجهی برداشتند. اما همچنان اسطوره روح بنیان بر تمامی سیاست های منطقه ای آنها سایه افکنده است.
در نگاهی آینده پژوهانه و شاید هم تجويزگرايانه می توان مدعی شد که تحول خاورمیانه از یک جهان روح بنیان به یک جهان منفعت بنیان این منطقه را به سوی ثبات و کاهش تنش ها رهنمون خواهد ساخت.البته تحقق این مهم بستگی تام و تمام دارد به تغییر نگرش و تصویر از خود و مسئولیت های خود در نزد نخبگان و جوامع خاورميانه.
خاورمیانه پس از جنگ جهانی دوم تا به امروز دو جریان فکری را در سطح نخبگان فکری و ابزاری خود تجربه نموده است. جریان چپ یا مارکسیستی و جریان اسلام گرایی مذهبي.به منظور تغییر مسیر خاورمیانه به سمت جهان منفعت بنیان ظهور طیف و جریان جدیدی از نخبگان و روشنفکران لیبرال ضروری به نظر می رسد. پارادايمي که تا کنون در منطقه مورد تجربه و آزمایش قرار نگرفته است.

 

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل