شما اینجا هستید: Homeگزارشخاورمیانه ی نفتی؛ در آچمز شیل تا بازتعریف پارادایم نوین ژئو-استراتژی

خاورمیانه ی نفتی؛ در آچمز شیل تا بازتعریف پارادایم نوین ژئو-استراتژی

علی ترابی:کارشناس ارشد مطالعات آمریکای شمالی

انرژی همواره عنصری بنیادین در تمدن انسانی بوده است. در کتاب ودا انرژی جز پنج عنصر اساسی زندگی تعریف شده است. آبراهام و میلز1  انرژی را خونی در رگ اقتصاد میدانند. در نزد این دو پژوهشگر انرژی نگه دارنده ی بقیه ی بخش های اقتصاد و یک درونداد برای همه ی کالاها و خدمات است ها و تقریبا همه ی کالاها و خدمات در جهان مدرن از نفت ساخته شده اند. پیتر وستر2 انرژی را اکسیژن اقتصاد نامیده است. اهمیت نفت در تمدن مدرن صنعتی معاصر در کلامی از آنتونی گیدنز، جامعه شناس انگلیسی،  در یکی از مقالاتش بازتاب یافته است. او در این باره می نویسد:  «تمدن صنعتی مدرن بطور خیلی سنگین به نفت و گاز وابسته شده است, نه تنها به عنوان انرژی..... بلکه بیش از نود و پنج درصد کالاهای فروشگاه ها در جهان امروزی در یک بخش یا بیشتراز نفت ساخته شده است...».3
در سده ی بیستم و بیست و یکم که تمدنی نفتی بر آن حاکم بوده است منطقه ی خاورمیانه به عنوان انبار انرژی جهان دارای اهمیت ژئو- استراتژیک، ژئو- پلتیک و ژئو– فرهنگی شده است. خاورمیانه به عنوان قلب اسلام و همسایه ی مهم روسیه و هند برای ایالات متحده به عنوان نوهارتلند سیاسی جایگاه ویژه ای داشته و دارد اما پس از انقلاب شیل در امریکا رفته رفته نخستین گام های دگرگونی نقش ژئو– استراتژیک این منطقه در حال باز تعریف خواهد بود.از آن جا که این باز تعریف منجر به تغییر پارادایم های حاکم بر سیاست های منطقه ای و جهانی می گردد پس لازم است تا مورد بررسی و واکاوی قرار گیرد.  
دی.ان.ای امریکایی همواره پر از تردید و آغشته به ترس و نگرانی حاصل از بالارفتن بهای انرژی از سوی دولت-نفت ها بوده است. فلسفه ی نهفته در پشت این نگرانی ریشه در فرهنگ راهبردی پر از ترس ایالات متحده و واقعیت و طبیعت  قدرت دارد. در این گفتمان یک بازیگر نفتی می تواند منبع چالش و سردرد برای ایالات متحده باشد؛ نگاه این گفتمان را به عنوان نمونه می توان در مقاله ای از توماس فریدمن، روزنامه نگار و ستون نویس نیویورک تایمز، مورد کاوش قرار داد که با تببین گزاره ای به نام "قانون نخست سیاست های  نفتی"4 استدلال نمود که بهای بالای نفت منجر به بالارفتن اعتماد به نفس میان دولت- نفت ها و به چالش افتادن ایالات متحده خواهد بود.            
در کنار جایگاه مهم منطقه ی خلیج فارس -امروز صنعت مستقر شده ی شیل نفت و شیل گاز در ایالات متحده منجر به دگرگونی جایگاه و چهره ی انرژی ایالات متحده شده است ؛ در پرتو این انقلاب آن کشور از بزرگترین وارد کننده ی نفت تبدیل به یک قطب انرژی شده است.
طرحواره ی سیاست انرژی در دولت اوباما یک طرح جهانی ارتقای امنیت انرژی بود تا از خلال آن این کشور بتواند امنیت انرژی خودش را ارتقا بخشد و بستری دیگر برای بازیگری در نقش لیدرشیپ انرژی فراهم نماید.پروژه ی ابداع جهانی شیل گاز5 یک ایده آل امریکایی در دولت اوباما در راستای پراکنش فن آوری فرکینگ در مقیاس جهانی بود تا این کشور بتواند امنیت انرژی خود و دیگر واردکنندگان نفت  و گاز را ارتقا ببخشد چرا که در منطق جهانی بازار نفت ارتقای انرژی در مقیاس درون مرزی محلی از اعراب ندارد چرا که اثر اصلی بر قیمت و عرضه را بازار جهانی می گذارد؛ در این شرایط ارتقای امنیت رقیب ارتقای امنیت خود شما و در نتیجه ارتقای همگانی است. هم چنین می توان گفت این پروژه راهی بود تا از خلال آن این کشور راه اعمال قدرت از راه سیاست انرژی را هم چنان باز نگه دارد.
تعهد ترامپ مبنی بر فراهم نمایی امنیت انرژی یک کشور خارجی پرده از یک عصر نوین در سیاست انرژی ایالات متحده بر می دارد؛ در عصر فراوانی انرژی نفت شیل سیاست "نفوذ انرژی" به موضوع مهمی در کمپین انتخاباتی و سپس سیاست دولتی تبدیل شده است. بطور کلی سیاست "نفوذ انرژی" به عنوان "هدف راهبردی، اقتصادی و سیاست خارجی ایالات متحده تعریف شده است"6. جان کلام این راهبرد انرژی آن است که یک کشور بانفوذ در بازار انرژی یک واحد سیاسی و اقتصادی به خود متکی و یک کشور باامنیت در رویا رویی با آشوب های ژئوپلیتیکی، که از سوی بازیگرانی که نفت را به عنوان یک سلاح سیاسی بکار می برند،است.
در عصر شیل نفت و شیل گاز و سیاست "نفوذ انرژی" در دولت دانلد ترامپ از یک سو و موج توفنده ی انرژی های تجدیدپذیر از سوی دیگر؛ چنین به نظر می رسد که دولت-نفت های خاورمیانه و اپیک باید ملاحظات زیر را هنگام تصمیم گیری و سیاست گذاری در بخش انرژی مدنظر داشته باشند:
الف- گزاره ی مبنی بر جایگاه خاورمیانه به عنوان تنها کانون اصلی انرژی جهان در حال دگرگونی است؛ اگر سده ی بیست و یک را سده ی پراکنش قدرت بنامیم- حوزه ی انرژی نیز متنوع و دچار پراکنش شده است. امروزه در کنار خاورمیانه به عنوان انبار انرژی جهان- آمریکای شمالی،اروپا و چین نیز قطب های تولید انرژی های نامتعارف و انرژی های نوین می باشند.
ب-  در سایه ی این دگرگونی منظومه ی پیشین -خاورمیانه تنها کانون انرژی- در حال فروپاشی است و درنتیجه جایگاه ژئو-استراتژیک بودن خاورمیانه آهنگ دگرگونی گرفته و خواهد گرفت. بحران های زیست محیطی و آهنگ شتابان دگرگونی آب و هوایی در کنار اقتصادی شدن انرژی های نو شونده و منابع نامتعارف نفت و گاز ماسه ای (شیل) همزمان باعث فرو ریزش جایگاه پیشین این منطقه شده است.
پ- در سایه ی برآمدن شیل نفت و چرخش صنعت ایالات متحده به گاز سوز شدن که در سایه ی گاز ارزان حاصل از شیل گاز حاصل شده است، اقتصاد ایالات متحده به عنوان بزرگترین اقتصاد جهان به سوی واردات کم تر رفته؛ در کنار دو عامل بالا رشد کند اقتصاد جهانی منجر به سقوط بهای نفت به زیر صد دلار شده است. سقوط  بهای نفت منجر به کسری بودجه در دولت نفت های اپیک شده است.   
ت-  حاصل این وضعیت چیزی نشده است مگر تحلیل رفتن اپیک در رویارویی با چالش برآمدن شیل و انرژی های نو شونده
ث- رفته رفته در پرتو پیشرفت صنعت ال. ان .جی شیل گازایالات متحده رقیب گاز ایران و قطر خواهد شد.
واقعیت های موجود و پیش رو در بازار جهانی انرژی باید دولت نفت های خاورمیانه را در مسیر نوین بازتعریف سیاست های منطقه ای و سیاست گذاری های متناسب با عصر خاورمیانه ی نفتی در آچمز انقلاب شیل قرار دهد. تنها در صورتی که این بازیگران منطقه ای، که بیشتر دنباله روی سیاست های قدرت های بزرگ و بازیگران بین المللی بوده اند، بر مبنای واقعیت های موجود، منافع جمعی و چشم اندازپیش رو دست به سیاست سازی و سیاست گذاری بزنند می توان امید به بهره گرفتن از آخرین مرحله ی احتمالی ثروت سازی از منابع نفتی خود داشته باشند.      
 

                               1Spencer Abraham & Mark P. Mills. (2013). Sovereign Energy Independence. George Town Journal of International Affair
                    -2Voster, P. (2012). Energy for Economic Growth. www3.weforum.org/docs/WEF_EN_EnergyEconomicGrowth_IndustryAgenda
  3Giddens, A. (2008). Politics of Climate Change. http://www.policy-network.net/uploadedFiles/Publications/Publications                               /The_politics_of_climate_change_Anthony_Giddens.pdf
                                                                                                                                           4Freidman, T. (2009) The First Law of Petro politics
Foreign Policy, http://foreignpolicy.com/2009/10/16/the -first-law -of -petropolitics/
                                                                                                                                                                     5GSGI (Global Shale Gas Initiation)
                                                                                                                                         : 6For study of the idea of “Energy Dominance” see   https://www.foreignaffairs.com/articles/united -states/2017- 0706/americanenergy-(Bordoff, 2017)